”Ανορθογραφίες” της Ιστορίας ή των ερμηνευτών της

(Απάντηση σε άρθρο του ”ΠΡΙΝ” για την ΜΠΠΕ)
Π.Σ. 322 20-07-96

Στο ΠΡΙΝ της 09-06-96 δημοσιεύτηκε ένα κείμενο του Κώστα Χαριτάκη (Κ.Χ.) για την Πολιτιστική Επανάσταση (ΠΕ) στην Κίνα με τίτλο ”τα λουλούδια δεν άνθισαν όλα”. Με το κείμενο αυτό ο Κ.Χ. επιχειρεί μια προσέγγιση του μηνύματος της ΠΕ με πλαίσιο και αναφορά, όπως αντιλαμβανόμαστε, τις απόψεις και τη συλλογιστική του χώρου στον οποίο ανήκει (ΠΡΙΝ-ΝΑΡ). Τρία βασικά ζητήματα φαίνεται ότι αναδεικνύονται.

α] Αναγνωρίζεται (και πρόκειται για κάτι καινούργιο στον χώρο του ΝΑΡ) ο ρόλος και η σημασία της ΜΠΠΕ.
”Η ταξική πάλη φτάνει στο πογείο της και ένα μαζικό επαναστατικό κίνημα σαρώνει τους ηγέτες και τις κατεστημένες δομές. Μια λαϊκή εξέγερση αναπτύσσεται ενάντια στην κυρίαρχη τάξη και το σύστημα εξουσίας της…”
”…παρ’ όλα αυτά οι αντιλήψεις του Μάο και η ίδια η ΠΕ πρόσφεραν ορισμένα νέα στοιχεία και εμπειρίες για το διεθνές επαναστατικό κίνημα και τον κριτικό μαρξισμό…” ”…η αναγνώριση ότι η ταξική πάλη συνεχίζεται και ότι η αστική τάξη συνεχίζει να αναπαράγεται ακόμα και μέσα στο κόμμα κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου…” κλπ κλπ.

α] Επιχειρείται ένα είδος ”διαχωρισμού” της ΠΕ από την ηγεσία του ΚΚΚ, τον ”μαοϊσμό” ή και τον ίδιο τον Μάο, οι κινήσεις των οποίων αποδίδονται σε διαμάχες κορυφής, που εκμεταλλεύονται οι ”από κάτω” (βεβαίως η άποψη αυτή δεν είναι καινούργια ούτε για τον χώρο του ΝΑΡ).
”…είναι μια από εκείνες τις στιγμές της ιστορίας που οι ”κάτω” εκμεταλλεύονται τις αντιθέσεις και την αντιπαράθεση των ”πάνω” σαν μια ρωγμή για να σπάσουν τον τοίχο οι λαϊκές απαιτήσεις και ανάγκες…. όλα αυτά δείχνουν ότι δεν επρόκειτο απλά για μια -ελεγχόμενη από τα πάνω- κινητοποίηση που στόχευε μόνο σε μια εσωκομματική ανακατανομή της εξουσίας. Η εξέλιξη αυτή ξεπέρασε τα σχέδια και τους στόχους των εκκλήσεων του Μάο…. ωστόσο το συνολικό περιεχόμενο και η μορφή προώθησης του ”μαοϊσμού” δεν έφερε μια συνολική ανανέωση του επαναστατικού κινήματος….” κλπ.

γ] Αμφισβητείται ο σοσιαλιστικός χαρακτήρας της κινεζικής επανάστασης (ούτε αυτό είναι καινούργιο).
”…το σύστημα αυτό δεν ήταν βέβαια σοσιαλιστικό. Ήταν ένα ιδιότυπο εκμεταλλευτικό σύστημα που προέκυψε από μια αγροτική δημοκρατική και αντιιμπεριαλιστική επανάσταση…. Μόνο που δεν έγινε (η ΠΕ) σε συνθήκες σοσιαλισμού αλλά σε συνθήκες ενός ιδιόμορφου εκμεταλλευτικού καθεστώτος που διαδέχτηκε τη φεουδαρχία….” κλπ.

Τι θα μπορούσαμε από τη μεριά μας να παρατηρήσουμε σε όλα αυτά. Κατ’ αρχήν το γεγονός ότι ασχολήθηκαν και σχετικά σοβαρά, απ’ ό,τι φαίνεται, με την ΠΕ είναι θετικό. Υπήρχε από τη μεριά τους μια προκατάληψη με βάση την προέλευση και την πολιτική τους ”διαπαιδαγώγηση” (χρόνια τώρα) στη βάση της οποίας αντιμετώπιζαν αρνητικά την ΠΕ και καθετί ”κινέζικο” και ”μαοϊκό”. Είναι ένα βήμα.

Μόνο που, ως φαίνεται, δεν έχουν απαλλαγεί ολοτέλα από σχήματα θεώρησης της προηγούμενης περιόδου τους. Λ.χ. κεντρικό ”επιχείρημα” με βάση το οποίο η μπρεζνιεφική κλίκα έχτιζε την αντιπαράθεσή της στην Π.Ε. και τον ”μαοϊσμό”, ήταν ότι επρόκειτο απλώς για αντιπαράθεση κλικών στο ηγετικό επίπεδο του ΚΚ Κίνας.

Τα πιο σοβαρά προβλήματα φαίνεται να εκδηλώνονται στα σχήματα θεώρησης που υιοθέτησαν και μάλλον ”εσπευσμένα” στη συνέχεια, αναζητώντας το ”άλλο”, το ”νέο”. Το ”νέο” στην περίπτωση αυτή ήταν εν πολλοίς μια βουτιά στα ”νέα ρεύματα” που, σε μια ιδιότυπη ”μίξη” με καταβολές προηγούμενων περιόδων, μας έδωσε αξιοσημείωτα πράγματα. Η ταύτιση λ.χ. μπρεζνιεφισμού και ”σταλινισμού” είναι παλιά ή νέα; Καταδικάζουν τον ”σταλινισμό” στο όνομα της νέας αντίθεσής τους με τον μπρεζνιεφισμό ή καταδικάζουν τον μπρεζνιεφισμό στο όνομα της παλιάς τους αντίθεσης με τον ”σταλινισμό”; Το κρίσιμο ζήτημα ωστόσο είναι άλλο. Είναι η προέκταση αυτής της αντιφατικής (το λιγότερο) λογικής που τους οδηγεί σε μια στάση αντίθεσης (έως άρνησης) σε καθετί ”τριτοδιεθνιστικό”, με άλλα λόγια στο Κομμουνιστικό Κίνημα όπως αυτό έχει υπάρξει. Κάπως έτσι διαμορφώνεται μια βάση κριτικής του Κομμουνιστικού Κινήματος ”απ’ έξω”. Σαν να μιλούν στο όνομα βεβαίως του ”κομμουνισμού” αλλά ως ”τρίτοι” ως αφορά την πραγματική ιστορία του, της οποίας απεκδύονται πάσης ευθύνης. Αλήθεια, σε ποιον απολογούμαστε;

Ήταν σοσιαλιστική η κινεζική επανάσταση;
Ας γίνουμε όμως πιο συγκεκριμένοι και ας ξεκινήσουμε από το ζήτημα της κινεζικής επανάστασης. Ήταν σοσιαλιστική; Ο Κ.Χ. ισχυρίζεται πως όχι. ”…Το ίδιο το πρόγραμμα του Μάο (το πρόγραμμα της Νέας Δημοκρατίας, αντίστοιχο με το λενινιστικό πρόγραμμα της δημοκρατικής δικτατορίας) μιλούσε για μια δημοκρατική αντιιμπεριαλιστική επανάσταση που θα μετεξελιχθεί σε σοσιαλιστική σ’ ένα δεύτερο στάδιο. Κατά τη νίκη της επανάστασης το ’49 το ΚΚΚ ηγούνταν μιας πλατιάς συμμαχίας (τι φοβερή παρέκκλιση αλήθεια) που περιλάμβανε τμήματα της αστικής τάξης και έγινε πόλος έλξης για όλους όσους ήθελαν μια ανεξάρτητη, ενιαία και απελευθερωμένη Κίνα ανεξαρτήτως ταξικής θέσης και ιδεολογίας…. Το ’49 η Κίνα ήταν ακόμα μια φεουδαρχική οικονομία μ’ έναν μικρό σύγχρονο βιομηχανικό τομέα που βρισκόταν στα χέρια των ξένων. Τα 4/5 του πληθυσμού δούλευαν στη γεωργία. Τα πρώτα βήματα της επανάστασης ήταν δειλά, προσπαθώντας να διατηρήσουν την κοινωνική συμμαχία που οδήγησε στην απελευθέρωση…”. Όπερ έδει δείξαι λοιπόν.

Θα μπορούσαμε να παρατηρήσουμε πως πρόκειται για επιχειρήματα της μπρεζνιεφικής σχολής στη φάση του παροξυσμού της αντικινεζικής υστερίας. Σαν τέτοιο θα μπορούσαμε απλώς να το προσπεράσουμε. Συμβαίνει ωστόσο το εξής. Τα στοιχεία που αναφέρονται δεν είναι ανακριβή. Το ζήτημα βρίσκεται σ’ αυτά που δεν αναφέρονται. Κυρίως βρίσκονται στην αντιδιαλεκτική θεώρηση του ζητήματος. Θα θέλαμε να θέσουμε κατ’ αρχήν κάποια ερωτήματα στον Κ.Χ. (ή οποιονδήποτε άλλον). Η κινεζική επανάσταση λοιπόν δεν ήταν σοσιαλιστική. Στην Κίνα δεν οικοδομήθηκε ποτέ ο σοσιαλισμός αλλά ένα ”ιδιότυπο εκμεταλλευτικό καθεστώς”. Αυτά λοιπόν για την Κίνα. Στη Σ.Ε. τι έγινε; Οικοδομήθηκε ποτέ και για οποιοδήποτε έστω διάστημα ο σοσιαλισμός στη Σ.Ε.; Ή ακόμη περισσότερο, ήταν σοσιαλιστική η επανάσταση του ’17 στη Ρωσία; Μήπως κι ήταν στην ουσία ”αστικοδημοκρατική” ή έστω σοσιαλιστική κατ’ αρχήν που ”μετασχηματίστηκε” (περίπου ”ακαριαία”) με το πάρσιμο της εξουσίας σε αστική και άλλα τέτοια ”περίεργα” που ακούμε κατά καιρούς; Ένα ξεκαθάρισμα σε όλα αυτά θα ήταν μάλλον ωφέλιμο. Από τη μεριά μας, έτσι ή αλλιώς, θα πούμε την άποψή μας.

Οι επαναστάσεις αυτές λοιπόν δεν είναι, λέει, προλεταριακές. Και δεν είναι προλεταριακές επειδή έγιναν σε χώρες (όπως π.χ. Κίνα αλλά και Ρωσία) όπου το προλεταριάτο ήταν μια μικρή μειοψηφία.

Δεν ήταν σοσιαλιστικές τόσο για τον προηγούμενο λόγο όσο και επειδή δεν εγκαθίδρυσαν ευθύς εξαρχής και καθολικά σοσιαλιστικές σχέσεις, επειδή δεν διαμόρφωσαν εκείνους τους όρους που θα διασφάλιζαν την πορεία προς τον κομμουνισμό άπαξ διά παντός.

Έλα όμως που αυτές ήταν οι επαναστάσεις που είχαμε; (Η ”άτιμη” η ιστορία σε τι μπελάδες μας βάζει.) Αν όμως αυτές οι επαναστάσεις δεν ήταν σοσιαλιστικές, τότε απλούστατα δεν υπήρξαν καν στην ιστορία σοσιαλιστικές επαναστάσεις. Κι αν δεν υπήρξαν αυτές οι επαναστάσεις, τότε ούτε το κίνημα που τις πραγματοποίησε ήταν κομμουνιστικό· σε τελευταία ανάλυση δηλαδή δεν υπήρξε καν κομμουνιστικό κίνημα, τουλάχιστον στο επίπεδο που το είχε τοποθετήσει ως σήμερα η ιστορία. Στο όνομα ποιου πράγματος λοιπόν μιλάμε;

Αντιλαμβανόμενοι ορισμένοι το γελοίον του πράγματος αρχίζουν και ψάχνονται. Έτσι έχουμε εκείνα τα ”περίεργα” που αναφέραμε. Σοσιαλιστικό χαρακτήρα είχαν λοιπόν η Κομμούνα, το ”Σικάγο”, είχε και δεν είχε η Οχτωβριανή Επανάσταση (να κάτι σαν ”στιγμιαίο αδίκημα”) ”θα είχε” η Ισπανική εάν και εφόσον και η Γαλλική ”άμα γινόταν”. Μα περί ποιου πράγματος συζητάμε αλήθεια; Ασφαλώς και είχε σοσιαλιστικό χαρακτήρα η Κομμούνα. Ασφαλώς και ήταν ένα μεγάλο βήμα το Σικάγο. Στα μέτρα, εννοείται πάντα, της εποχής τους και της θέσης τους στην ιστορία.

Αλλά σοβαρά τώρα, υπάρχει εδώ καμιά βάση για να υποτιμάται ο παγκόσμιος και διαχρονικής διάστασης σεισμός που προκάλεσε ο Οχτώβρης; Αν κάποιοι νομίζουν κάτι τέτοιο, εμπρός λοιπόν. Ας ανοίξει μια τέτοια συζήτηση. Να μειδιάσουν και οι πικραμένοι.

Από κει και πέρα, και σύντομα. ”Δεν ξέρουμε” τι θα ’ταν η ισπανική επανάσταση ”εάν και εφόσον” (την άποψή μας την έχουμε εκθέσει ήδη αναλυτικά). Έχουμε όμως την απόλυτη πεποίθηση ότι αν δεν είχε προηγηθεί ο Οχτώβρης, δεν θα είχε υπάρξει μήτε ως τέτοια που υπήρξε. Όσον αφορά τώρα τη γαλλική ή την ιταλική που ”άμα γινόταν ωρέ τι θα γινόταν”, νομίζουμε πως πρόκειται για απόψεις που ζήτημα είναι αν αξίζει να τις ειρωνεύεται κανείς.

Κατά τη γνώμη μας λοιπόν οι επαναστάσεις στον αιώνα μας ήταν προλεταριακές, σοσιαλιστικές. Και ήταν τέτοιες όχι επειδή το είπε ο Μαρξ, ο Ένγκελς, ο Λένιν, ο Στάλιν ή ο Μάο, αλλά επειδή…

= Το προλεταριάτο είχε συγκροτηθεί σε ”τάξη για τον εαυτό της”. Ως τέτοια αναδείχτηκε στο βασικό κοινωνικό υποκείμενο της ταξικής πάλης και στην πορεία σε ηγεμονική κοινωνική δύναμη που συνένωσε γύρω του και με την πάλη του τις καταπιεζόμενες μάζες.
= Η ιδεολογία που μπορούσε να αμφισβητήσει ”εφ’ όλης της ύλης” τον καπιταλισμό, να δώσει ”σχέδιο” και προοπτική σ’ αυτή την πάλη υπήρξε η κομμουνιστική μ-λ ιδεολογία.
= Η ”συγχώνευση” αυτών των δύο παραμέτρων ήταν αυτό που έδωσε το προλεταριακό κομμουνιστικό κίνημα του αιώνα μας, την επαναστατική δύναμη της εποχής, αυτό που μετέτρεψε τις επιθυμίες των μαζών και τις σοσιαλιστικές ιδέες σε υλική πολιτική δύναμη.
= Τέλος, αυτή υπήρξε η σχέση πραγμάτων που έδωσε τις επαναστάσεις που ξέρουμε και βεβαίως προσδιόρισε και τον χαρακτήρα τους. Ακριβώς με αυτούς τους όρους και σε μια τέτοια βάση συντάραξαν το καπιταλιστικό σύστημα και γέμισαν τον ύπνο των αστών με εφιάλτες.

Δεν έγινε όμως στην Ευρώπη, ε; Δεν έγιναν στις ανεπτυγμένες χώρες όπως ”προέβλεπε” ο Μαρξ. (Άλλος ”αποτυχημένος” κι αυτός.) Έγιναν σε χώρες σχετικά ή και πολύ καθυστερημένες. Πράγματι έγιναν στον, κατά Λένιν, αδύνατο κρίκο. Εκεί που οι όροι που αναφέραμε είχαν αναπτυχθεί στο ανώτερο επίπεδο, σε διαλεκτική πάντα σχέση μεταξύ τους και σε πλήρη σύνδεση και αναφορά με την παγκόσμια διάσταση της αντικαπιταλιστικής πάλης. Άλλη μια ”ανορθογραφία” της ιστορίας λοιπόν. Ο Λένιν δηλαδή και οι μπολσεβίκοι μάλλον θα έπρεπε να ”αναβάλουν” την επανάσταση για να ’ρθουν τα πράγματα ”στα ίσια τους” και όπως υποστήριζε η Β΄ Διεθνής. Ε, άμα δεν μπορεί να είναι σοσιαλιστική (όπως ”αποδείχτηκε” πλέον ή όπως υποστήριζε σε κάποια φάση μέχρι και ο -”αριστερός” τότε- Μπουχάριν) τι την θέλουμε; Αλήθεια, περί ποιου πράγματος θα συζητούσαμε σήμερα αν τα πράγματα είχαν γίνει έτσι; Μήπως περί του αν είχε ενεργήσει σωστά ο Μπλανκί στη διάρκεια της Κομμούνας;

Οικοδομήθηκε ο σοσιαλισμός;
Ήταν όμως σοσιαλιστικές αυτές οι κοινωνίες; Οικοδομήθηκε σ’ αυτές για κάποιο διάστημα ο σοσιαλισμός; Μια πρώτη προϋπόθεση για να μπούμε σε μια τέτοια συζήτηση είναι η απάντηση στο προηγούμενο ερώτημα, το αν δηλαδή οι επαναστάσεις αυτές είχαν προλεταριακό, σοσιαλιστικό χαρακτήρα. Διαφορετικά θα ’ταν αστείο να συζητάμε περί του αν οικοδομήθηκε ο σοσιαλισμός σε κοινωνίες που προήλθαν από επαναστάσεις που δεν είχαν σοσιαλιστικό χαρακτήρα.

Η δική μας άποψη είναι γνωστή και δεδομένη. Οι κοινωνίες αυτές είχαν σοσιαλιστικό χαρακτήρα με βάση κατ’ αρχήν τον χαρακτήρα των επαναστάσεων που οδήγησαν σ’ αυτές και των δυνάμεων που ηγήθηκαν αυτής της εξέλιξης. Από κει και πέρα ανοίγει ένα μεγάλο ζήτημα.

Κατ’ αρχήν μια σύντομη αναφορά σε κάποια ζητήματα (στην ουσία προσπερνώντας τα) και τα οποία θεωρούμε ότι θα ’πρεπε να ’χουν ξεπεραστεί από καιρό. Δεν αποδεχόμαστε κατά κανέναν τρόπο κριτικές που, επισημαίνοντας πραγματικές αδυναμίες και ανεπάρκειες αυτών των κοινωνιών, τις ”αξιολογούν” με μέτρο σύγκρισης κάποιο ιδεατό μοντέλο (ποιο άραγε να ’ναι αυτό;). Σ’ αυτό το σημείο, από τη μεριά μας, δεν διακρίνουμε τίποτε άλλο από μια μεταφυσική αντίληψη στη βάση της οποίας κάποιοι προσέγγισαν τον Μαρξισμό. Ε, λοιπόν, αν για κάποιους ο σοσιαλισμός δεν υπήρξε στην ουσία παρά το ”γήινο υποκατάστατο” του θρησκευτικού παραδείσου, στη βάση του οποίου είχε διαμορφωθεί η μικροαστική τους συνείδηση, λυπούμαστε αλλά δεν έχουμε να τους προσφέρουμε καμιά ”παρηγορία”.

Ακόμη θεωρούμε αυθαίρετη και υποκειμενική τη λογική που παίρνει ως ”απόδειξη” το γεγονός ότι οι κοινωνίες αυτές έγιναν τελικά καπιταλιστικές. Παλινορθώθηκε λοιπόν ο καπιταλισμός, άρα δεν υπήρξε ποτέ σοσιαλισμός. Σοφόν και σαφέστατον. Αλλά πώς διάολο παλινορθώθηκε ο καπιταλισμός αν δεν είχε πρώτα ανατραπεί;

Υπάρχουν κάποια σοβαρά ζητήματα για τα οποία ο Κ.Χ. (αλλά και ο χώρος στον οποίο ανήκει) οφείλουν να ξεκαθαρίσουν την άποψή τους. Η κριτική που ασκούν, οι παρατηρήσεις που κάνουν, στοχεύουν στο να αποδείξουν τον μη σοσιαλιστικό χαρακτήρα αυτών των κοινωνιών ή στον προσδιορισμό των αιτιών και των όρων της παλινόρθωσης; Τόσο στο κείμενο του Κ.Χ. όσο και σε κατά καιρούς τοποθετήσεις του χώρου του έχουμε διακρίνει τόσο τη μία όσο και την άλλη κατεύθυνση. Και φυσικά δεν νομίζουμε ότι χρειάζεται να επιχειρηματολογήσουμε για το ότι πρόκειται για δύο ολοτέλα διαφορετικά ζητήματα. Ο ίδιος ο Κ.Χ. στο κείμενό του αναφέρεται σε ”ιδιότυπες εκμεταλλευτικές κοινωνίες”. Σε άλλο σημείο ωστόσο του ίδιου κειμένου αναφέρεται σε ”μεταβατικές κοινωνίες”. Τι από τα δύο ισχύει και ακόμη πώς αντιλαμβάνεται την έννοια των μεταβατικών κοινωνιών; Μεταβατικές από ποια αφετηρία και προς ποια κατεύθυνση;

Ο Κ.Χ. δέχεται ως συμβολή της Π.Ε. το γεγονός ότι έθεσε το ζήτημα της συνέχισης της ταξικής πάλης και σ’ αυτή την περίοδο. (Να σημειώσουμε εδώ εν παρενθέσει ότι θεωρούμε σοβαρή και θετική εξέλιξη το γεγονός ότι και στον χώρο του ΝΑΡ γίνεται πλέον αποδεκτή αυτή η άποψη.) Ωστόσο, πού θα βρισκόταν το νέο και η καινοτομία της άποψης αν αυτή αναφερόταν σε κοινωνίες ούτως ή ”ιδιοτύπως” αστικές;

Όσο μας αφορά. Βάση θεώρησης του ζητήματος αποτελεί για μας η μαρξιστική άποψη ότι ο κομμουνισμός δεν αποτελεί κάποιο ιδεατό μοντέλο το οποίο πραγματώνεται εφ’ άπαξ αλλά μια πορεία διαρκών επαναστατικών μετασχηματισμών της κοινωνίας σε μια τέτοια κατεύθυνση. (Τώρα, το πώς αντιλαμβάνεται ο καθένας αυτή την άποψη είναι άλλο ζήτημα και, ως ένα βαθμό, θα αναφερθούμε στη συνέχεια.) Είναι μεταβατικές με την έννοια της μετάβασης στον σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό. Ως τέτοιες και αστικές επιβιώσεις έχουν και ”ιδιότυπες” αστικές ”αναπαραγωγές”. Αυτό ωστόσο δεν αναιρεί για μας τον βασικό τους χαρακτήρα τουλάχιστον εφόσον διατηρούν την αρχική τους κατεύθυνση. Από την άλλη μεριά σημαίνει ωστόσο ότι αυτό (η αναστροφή της κατεύθυνσης) είναι δυνατό να υπάρξει και πάνω σ’ αυτά τίθεται το ζήτημα της αναγκαιότητας συνέχισης της ταξικής πάλης.

Αν ρίξουμε μια ματιά στη συγκεκριμένη πορεία θα δούμε επίσης κάποια πράγματα. Ο ίδιος ο Κ.Χ., σε σχέση με την Κίνα, αναφέρεται σε μια σειρά αλλαγές, ανατροπές από το 1949 μέχρι το Μεγάλο Άλμα κι απ’ την ”υπαναχώρηση” των αρχών του ’60 μέχρι την Π.Ε. κλπ. Ανάλογη πορεία ανατροπών, αλλαγών κλπ μπορούμε να παρατηρήσουμε και στη Ρωσία, από τη φάση του ”πολεμικού κομμουνισμού” μέχρι τη ΝΕΠ και από την κολεκτιβοποίηση μέχρι τη μεγάλη εξόρμηση των αρχών του ’30 κλπ. Πέρα από -ευνόητες- αδυναμίες, λάθη, ανεπάρκειες κλπ, ποιον χαρακτήρα δίνει σ’ αυτή την κίνηση και σε σχέση με την άποψη περί επαναστατικών μετασχηματισμών σε μια μεταβατική κοινωνία;

Παλινόρθωση και τι αυτό σημαίνει
Ένα τεράστιο ανοιχτό ζήτημα με μύριες όσες πλευρές. Από τη μεριά μας προσπαθήσαμε και προσπαθούμε, θεωρώντας βεβαίως ότι η απάντηση στα ζητήματα που έχουν τεθεί θέλει πολύ δρόμο ακόμα. Ταυτόχρονα θεωρούμε όχι μόνο θεμιτή αλλά και αναγκαία κάθε ανάλογη προσπάθεια από οποιαδήποτε πλευρά. Ποιο είναι όμως το ζήτημα εδώ; Αναφερθήκαμε και προηγούμενα. Ένα ζήτημα είναι η διερεύνηση των αιτιών και όρων της παλινόρθωσης (πράγμα που σημαίνει ότι κατ’ αρχήν οι χώρες αυτές ήταν σοσιαλιστικές) κι ένα άλλο η προσπάθεια, μέσα από την επισήμανση υπαρκτών ζητημάτων (ή και παρατηρήσεων που θα μπορούσαμε να αποδεχτούμε σε άλλη βάση), να ”αποδειχτεί” ότι οι χώρες αυτές δεν υπήρξαν ποτέ ως σοσιαλιστικές. Αν επρόκειτο απλώς για σύγχυση, θα λέγαμε ότι ο πρώτος που οφείλει να την ξεκαθαρίσει είναι ο ίδιος ο Κ.Χ. (ή οποιοσδήποτε άλλος). Νομίζουμε όμως πως πρόκειται για κάτι περισσότερο. Επιδιώκεται η ”προέκταση” αυτής της κριτικής στην πορεία συνολικά του κομμουνιστικού κινήματος και στη βάση της συνολικής αναίρεσης του λενινισμού. Η ανάδειξη μιας ”άλλης” στρατηγικής. Σ’ αυτή τη βάση θα σταθούμε κι εμείς σε κάποια πράγματα, μιας και η συνολική ανάλυση κάποιων ζητημάτων που μπαίνουν θα μας πήγαινε πέρα απ’ το σημερινό μας αντικείμενο. Ας δούμε λοιπόν πώς μπαίνουν λ.χ. τα ζητήματα των σταδίων, του κόμματος, της εργατικής τάξης, των παραγωγικών σχέσεων κλπ.

Σ’ ό,τι αφορά την κριτική στην άποψη περί σταδίων, θα μπορούσαμε να πούμε κατ’ αρχήν ότι δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα, μιας κι εμείς οι ίδιοι την έχουμε επανειλημμένα κριτικάρει όπως προβαλλόταν απ’ το ”Κ”ΚΕ. Αντιλαμβανόμαστε ωστόσο ότι εδώ μπαίνουν άλλης τάξης ζητήματα. Βασικά μπαίνει στο στόχαστρο της κριτικής το ”στάδιο του σοσιαλισμού” στο όνομα της αντίληψης περί του ”ενιαίου της επαναστατικής διαδικασίας από σήμερα μέχρι τον κομμουνισμό”.

Εδώ κατ’ αρχήν υπάρχει ένα βασικό ερώτημα. Το ότι από ένα σημείο και πέρα φρέναρε η επαναστατική διαδικασία δεν είναι κάτι που θέλει συζήτηση. Υπήρξε ωστόσο σαν τέτοια; ”Ανεπαρκές”, αν θέλετε, ή λαθεμένο το στάδιο του σοσιαλισμού, ωστόσο υπήρξε ως τέτοιο ή τόσο όσο εμείς και όλος ο κόσμος το έχουμε απλώς φανταστεί; (”Βοηθήστε” μας λίγο, γιατί και στα καινούργια ”βιβλία” που εκδίδονται επίσης ”δεν υπάρχουν” ο σοσιαλισμός και άλλα τέτοια.)

Από κει και πέρα, να διευκρινίσουμε πως όσο μας αφορά η αποδοχή της μαρξιστικής άποψης (περί συνεχών κλπ) δεν σημαίνει καθόλου ότι την αντιλαμβανόμαστε ως μια ευθύγραμμη πορεία, δίκην αριθμητικής προόδου. Έχουμε τη γνώμη ότι τα (όποια) στάδια, οι φάσεις εξέλιξης, οι ανατροπές κλπ υπάρχουν όχι επειδή περιλαμβάνονται σε κάποια κομματικά προγράμματα αλλά επειδή υπάρχουν στη ζωή.

Άλλο ζήτημα βεβαίως είναι πώς τα αντιλαμβάνεται κανείς και πώς τα αντιμετωπίζει. Με άλλα λόγια, τα κόμματα αυτά (”Κ”ΚΕ κλπ) δεν ήταν -για μας- ρεφορμιστικά, επειδή έθεταν ως στρατηγικό στόχο τον σοσιαλισμό και όχι τον κομμουνισμό, αλλά βασικά επειδή στην ουσία δεν έθεταν καν έναν τέτοιο στόχο, στον βαθμό που αναζητούσαν δρόμους συνδιαλλαγής και συμβιβασμού με την αστική τάξη, παραπέμποντας το κρίσιμο ζήτημα της εξουσίας στις καλένδες.

Θεωρώντας λοιπόν ότι, για να ανοίξει οποιαδήποτε διαδικασία επαναστατικού μετασχηματισμού της κοινωνίας, απαιτείται ως θεμελιώδης προϋπόθεση να λυθεί κατ’ αρχήν το ζήτημα της εξουσίας, νομίζουμε ότι το ίδιο ”ερώτημα” υπάρχει και για οποιαδήποτε ”παλιά” ή ”νέα στρατηγική”. Ποιοί επαναστατικοί μετασχηματισμοί λ.χ. μπορούν να γίνουν (ή ”βαθείες διαρθρωτικές αλλαγές”) πριν λυθεί το ζήτημα της εξουσίας; Και πώς μπορούμε να αντιληφθούμε ως ενιαία μια διαδικασία αν δεν ”αφαιρέσουμε” από αυτήν τη φάση της (υποχρεωτικά) καθολικής σύγκρουσης για το ίδιο ζήτημα;

Σε σχέση με το κόμμα. Θεωρούμε ανοιχτή τη συζήτηση για τον ρόλο του κόμματος στη φάση της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, το ζήτημα της σχέσης του με τον λαό, το προλεταριάτο, το κράτος κλπ. Θα ’χαμε ίσως να κάνουμε κάποιες παρατηρήσεις, αλλά δεν είναι αυτό το πρόβλημά μας εδώ. Το ζήτημα βρίσκεται αλλού. Γράφει λ.χ. ο Κ.Χ.:
”Έτσι ή αλλιώς ο επαναστατικός μετασχηματισμός της κοινωνίας δεν μπορεί να γίνει… με κόμμα ”όργανο της δικτατορίας του προλεταριάτου” όπως θεωρούσε ο Μάο”.

Η άποψη που εκπροσωπεί ο Κ.Χ. φαίνεται να αποδέχεται (όσο και όπως) την άποψη περί μεταβατικών κοινωνιών, την άποψη για συνέχιση της ταξικής πάλης και βεβαίως την άποψη για πορεία επαναστατικών μετασχηματισμών κλπ. Οπότε το ερώτημα είναι: σ’ αυτή την πορεία, σ’ αυτή την ταξική πάλη που θα συνεχίζεται, το προλεταριάτο χρειάζεται το πολιτικό του όργανο, το κόμμα του, ή αυτοί οι μετασχηματισμοί θα πραγματοποιούνται ”εκτός πολιτικής”; (Η δική μας απάντηση είναι γνωστή.)

Το πράγμα δεν σταματά εδώ. Είναι γνωστό ότι αυτού του είδους η κριτική προεκτείνεται στο επαναστατικό κόμμα λενινιστικού τύπου, παρακάμπτοντας το στοιχείο της ποιοτικής μεταβολής που συντελείται στις σχέσεις του με την κοινωνία, το κράτος, την εξουσία, στο πέρασμά του από τη μία φάση στην άλλη. Έτσι, ”πάνω στη σύγχυση”, υποβαθμίζεται το γεγονός ότι το κόμμα αυτού του τύπου απέδειξε στην πράξη (και όχι μόνο μια φορά στον αιώνα μας) ότι αποτελεί το αποτελεσματικό πολιτικό όργανο του προλεταριάτου στην πάλη του για τη συντριβή της αστικής πολιτικής εξουσίας.

Εμείς μόνο σε μια βάση μπορούμε να ”κατανοήσουμε” αυτή την υποβάθμιση· με την ανάλογη υποβάθμιση που υφίσταται το ζήτημα της εξουσίας στο πλαίσιο της ”νέας στρατηγικής”. Όσο για την ”εναλλακτική λύση” όπου, στο όνομα της ”απελευθέρωσης του υποκειμένου από τη χειραγώγηση του κόμματος”, βλέπουμε να διαμορφώνεται ένα σχήμα έξω και πάνω απ’ το ”υποκείμενο”, με ρόλο, λέει, στην ”παραγωγή θεωρίας”. Ε, αυτό πια κι αν είναι κατ’ εξοχήν αστική σχέση. (Και κάποια άλλα πράγματα, αλλά ήδη έχουμε παραβιάσει την οικονομία του κειμένου.)

Ας έρθουμε όμως στο ”υποκείμενο”. Στον ρόλο της εργατικής τάξης. Από τη μεριά μας έχουμε ήδη τοποθετηθεί αναλυτικά. (Βλέπε Θέσεις ΚΚΕ(μ-λ)) για μια πορεία εξασθένισης αυτού του ρόλου και τούτη θεωρούμε από τις βασικές αιτίες που άνοιξαν τον δρόμο για την παλινόρθωση. Δεν είναι αυτό εδώ το ζήτημά μας. Το ερώτημα που μπαίνει είναι το ίδιο με τα προηγούμενα. Ήταν η εργατική τάξη η κοινωνική δύναμη που ηγήθηκε της επανάστασης και της επαναστατικής διαδικασίας, τουλάχιστον για ένα διάστημα, κι αν όχι ποια ήταν αυτή; Η τάση στην κριτική του Κ.Χ. είναι πάλι η ίδια. Το πράγμα ”κολλούσε” από την αρχή στη βάση του ότι το προλεταριάτο ήταν, λέει, μια ”μειοψηφία”. Αναφερθήκαμε και προηγουμένως. Αυτές τις επαναστάσεις είχαμε κι αυτό το προλεταριάτο. Μέχρις ότου γίνει εφικτό να παραγγείλουμε ”καλύτερες” στις ”νέες τεχνολογίες”, μάλλον θα ’χουμε ανάλογες δυσκολίες. Και είναι εκείνο στο οποίο έχουμε να απαντήσουμε.

Ως φαίνεται, κάποιοι έχουν βρει κάποιες άλλες ”απαντήσεις”. Ανέκαθεν λοιπόν μας εντυπωσίαζε το γεγονός πώς κάποιες πλευρές μπορούσαν να ασκούν πολύ ”αριστερές” και ”αυστηρότατες” κριτικές (σχεδόν απόλυτες) και ”στο όνομα” πάντα του προλεταριάτου, την ίδια στιγμή που απέφευγαν να αναγνωρίσουν τον ιστορικό του ρόλο ως υποκειμένου της επαναστατικής διαδικασίας και τον αναζητούσαν οπουδήποτε αλλού εκτός από αυτό. Αυτός ο ”διχασμός”, ως φαίνεται, αρχίζει να ξεπερνιέται. Η απάντηση που προβάλλεται τελευταία βρίσκεται στη ”διεύρυνση” της έννοιας του προλεταριάτου. (Βεβαίως πρόκειται για παμπάλαιη άποψη, αλλά ας είναι.) Έτσι ”απαντιούνται” δύο (τουλάχιστον) πολιτικά ζητήματα. Το προλεταριάτο άκοπα και ανέξοδα μετατρέπεται σε πλειοψηφία. Έχουμε λοιπόν την απαραίτητη πλειοψηφική βάση που δίνει τη δυνατότητα ν’ ανοίξει ο δρόμος της ”ενιαίας επαναστατικής διαδικασίας προς τον κομμουνισμό”. Ταυτόχρονα απαλλάσσεται -”επιτέλους”- ο μικροαστικός ριζοσπαστισμός από την ”ανυπόφορη” ηγεμονία ενός ”τριτοδιεθνιστικών προδιαγραφών” προλεταριάτου και της ιδεολογίας του και (γιατί όχι) μετατρέπεται σε ηγεμονική δύναμη της ”ανατρεπτικής”, ”ριζοσπαστικής” κλπ διαδικασίας. Μπορούν πλέον, χωρίς αναστολές και διλήμματα, να απορρίπτουν την ιδεολογία του προλεταριάτου στο όνομα του… ”προλεταριάτου”.

Είμαστε λοιπόν όλοι εργάτες. Τι καλά. Εν πάση περιπτώσει και για να συνεννοούμαστε. Ο γράφων είναι (και το ”ομολογεί”) από ταξική άποψη μικροαστός. Αυτό που φιλοδοξεί και θέλει είναι να στέκεται από ιδεολογική, πολιτική, αγωνιστική άποψη ως κομμουνιστής (αν τα καταφέρει και για όσο). Αυτή η σχέση υπάρχει και δεν αλλάζει με βαφτίσια.

Για τις παραγωγικές σχέσεις, τη σχέση βάσης-εποικοδομήματος κλπ. Είναι πρακτικά αδύνατο να ”ανοίξουμε” εδώ ένα τόσο μεγάλο θέμα ως προς τα πολλαπλά ζητήματα που θέτει. Θα αρκεστούμε λοιπόν σε μερικές βασικές επισημάνσεις. Η τάση που εκφράζει ο Κ.Χ. (πέρα από την ορθότητα ή μη ορισμένων παρατηρήσεών του) θεωρεί λίγο-πολύ πως εφ’ όσον αυτές οι σχέσεις δεν ολοκληρώνονταν στο κομμουνιστικό τους επίπεδο, παρέμειναν αστικές και δεν υπήρξε καν σοσιαλιστικό στάδιο. Ως φαίνεται, η άποψη περί μεταβατικών κοινωνιών δεν έχει συνδεθεί ακόμα με το σύνολο της οπτικής τους. Εν πάση περιπτώσει, η δική μας βάση θεώρησης είναι και εδώ η ίδια: η μαρξιστική άποψη στην οποία έχουμε αναφερθεί (περί συνεχών μετασχηματισμών κλπ), καθώς και η μαοϊκή άποψη για συνέχιση της ταξικής πάλης σε όλη τη μεταβατική περίοδο. Σε μια τέτοια βάση θεωρούμε ότι ο μετασχηματισμός των παραγωγικών (και όχι μόνο) σχέσεων δεν είναι κάτι που γίνεται εφ’ άπαξ, αλλά μια συνεχής διαδικασία, συνολικά και στο ”σώμα” της κάθε σχέσης ξανά και ξανά, για μια ολάκερη ιστορική περίοδο. Στην ίδια πάντα λογική θεωρούμε ότι αυτό δεν αποτελεί ένα τεχνοκρατικό, ένα ζήτημα επεξεργασίας (που κι αυτό βεβαίως χρειάζεται), αλλά στην κύρια πλευρά του ένα (σύνθετο) ζήτημα ταξικής πάλης που συνεχίζεται. Με τον ίδιο πάντα τρόπο αυτό σημαίνει ότι πράγματι και (ιδιαίτερα στην πρώτη φάση) δεν υπάρχουν σχέσεις ”καθαρά” σοσιαλιστικές ή καθαρά αστικές, αλλά πως ο τέτοιος ή αλλιώτικος χαρακτήρας τους προσδιορίζεται από τη σχέση τους με τη συνολική κίνηση και την πορεία της ταξικής πάλης.

Τα προηγούμενα δεν αναιρούν για μας (ίσα-ίσα) τη σημασία ορισμένων κάθε φορά θεμελιωδών τομών, όπως είναι λ.χ. η κατάργηση της ατομικής (αστικής) ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής, η συντριβή της αστικής τάξης στο οικονομικό πεδίο κλπ. Φυσικά και δεν αρκούν αυτά, αλλά χωρίς αυτά δεν ξεκινάει καμιά διαδικασία, κανένας μετασχηματισμός. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που ”δεν αρκεί” το πάρσιμο της εξουσίας, αλλά και δεν μπορεί να ξεκινήσει τίποτε χωρίς αυτό. Και εδώ η δική μας μεγάλη ”απορία”. Η άποψη που εκπροσωπεί ο Κ.Χ. κρίνει με τον πιο απόλυτο (αντιδιαλεκτικό και αντιϊστορικό για μας) τρόπο τις σχέσεις και συνολικά την πορεία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Διατηρεί ωστόσο την ”άνεση” μιας λογικής που ούτε λίγο ούτε πολύ βλέπει αυτή την ”ενιαία διαδικασία” να ξεκινάει από τα ”τώρα”, χωρίς αυτές τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις, και σε πλαίσιο απόλυτης αστικής κυριαρχίας σε όλα τα επίπεδα. Θαύμα.

Η Π.Ε. και πώς αντιμετωπίζεται
Να ”τελειώνουμε” λοιπόν (έχουμε ”τελειώσει” πλέον) με τον σταλινισμό, τον λενινισμό, τον μαοϊσμό, την 3η Διεθνή. Αρκετά μας ”ταλαιπώρησαν” εμάς, το κίνημα, τον κόσμο, και εκεί κάπου, να ’σου τη κι αυτή η ΜΠΠΕ. Μ’ αυτή τώρα τι γίνεται; Τα πράγματα ήταν ”απλά” εφόσον αντιμετωπίζονταν απλώς ως διαμάχη φατριών στο ηγετικό επίπεδο, οι οποίες εξαπέλυαν τις ”ορδές των φανατισμένων και χειραγωγούμενων νεολαίων” κλπ κλπ. Ή έστω, όπως μέχρι πρόσφατα, όσο ακόμη ήταν δυνατό να ”αγνοείται” ή και να γίνονται κάποιοι ”συσχετισμοί” του ταξιδιού του Φλωράκη στο Πεκίνο με τον ”μαοϊσμό” κλπ κλπ.

Μόνο που τα πράγματα δεν είναι (δεν ήταν ποτέ) έτσι απλά. Και εδώ να επαναλάβουμε αυτό που και προηγούμενα αναφέραμε. Δεν υποτιμούμε καθόλου (ίσα-ίσα) το γεγονός ότι το ΝΑΡ ασχολήθηκε σοβαρά με την Π.Ε. και πολύ περισσότερο το ότι υιοθετεί απόψεις αντίθετες με όσα παλιότερα υποστήριζε. Δεν είναι συνηθισμένο αυτό στις μέρες μας. Από την άποψη αυτή θα μπορούσαμε να δούμε το όλο ζήτημα με πολύ λιγότερες ”απαιτήσεις”. Όχι, δεν είναι η απουσία οποιασδήποτε αυτοκριτικής το πρόβλημα. (Αυτό είναι το λιγότερο.) Πρόκειται για ένα ορισμένο ”στυλ”. (Και δεν είναι η πρώτη φορά.) Ή, όπως θα λέγαμε, μπορεί μεν το ΠΡΙΝ να μην ήταν με την Π.Ε., ”ήταν” όμως η Π.Ε. με το ΠΡΙΝ κι αυτό απλώς δεν το ’ξερε. Και τώρα που το ’μαθε;

Αλλά ας έρθουμε στην πολιτική διάσταση των πραγμάτων, όπου εκεί νομίζουμε πως βρίσκεται η ουσία του ζητήματος. Δεν θα σταθούμε εδώ στο τι ήταν και ποια ζητήματα έθεσε η ΠΕ. Πρόσφατες και αναλυτικές οι τοποθετήσεις μας. Θα μπορούσαμε ακόμη να αρκεστούμε σε πολλά από αυτά που ο ίδιος ο Κ.Χ. αναφέρει. (Πλην βεβαίως των σημείων που διαφωνούμε.) Το κρίσιμο ζήτημα βρίσκεται αλλού. Βρίσκεται στο ότι η άποψη που αντιπροσωπεύει ο Κ.Χ., από τη στιγμή που οδηγήθηκε στο να δει θετικά την ΠΕ, αντιμετώπισε ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα. Η Π.Ε. εκδηλώθηκε κάτω από ορισμένους όρους, σε συγκεκριμένες συνθήκες και με πρωτοβουλία συγκεκριμένων δυνάμεων. Πιο συγκεκριμένα, ο Μάο και η τάση που αντιπροσώπευε μέσα στο ΚΚ, το προλεταριάτο και ο λαός της Κίνας, απέδειξαν με την ΜΠΠΕ ότι μέσα στο Κομμουνιστικό Κίνημα (ναι, αυτό που ανήκε στην τροχιά της 3ης Διεθνούς) μπορούσαν να ”υπάρχουν” και να αναπτύσσονται δυνάμεις που ήθελαν και ήταν σε θέση να θέσουν το ζήτημα της πάλης ενάντια στη Νέα Αστική Τάξη, το ζήτημα της επαναστατικής ανανέωσης, το άνοιγμα νέων δρόμων.

Το να αποδεχόταν ωστόσο κάτι τέτοιο ο Κ.Χ. θα ”εξέθετε” ανεπανόρθωτα την άποψη που αντιπροσωπεύει. Έτσι βλέπουμε μια προσπάθεια διαχωρισμού της Π.Ε. από τον Μάο, διαχωρισμού του Μάο και της Π.Ε. από τον ”σταλινισμό” και την προηγούμενη πορεία του Κομμουνιστικού Κινήματος, διαχωρισμού του ”μαοϊσμού” από τον… Μάο. Και… ”ό,τι κάτσει”.

Πιο συγκεκριμένα, αυτό που υποστηρίζεται είναι πως οι διαμάχες φατριών στο ηγετικό επίπεδο άνοιξαν τον δρόμο (τις ”ρωγμές”) για να εκδηλωθεί ένα μαζικό λαϊκό επαναστατικό κίνημα. Πως ο ίδιος ο Μάο υποκίνησε μεν την Π.Ε., αλλά (μόνο και μόνο) για να παραμερίσει κάποιους αντιπάλους του στην ηγεσία και πως τα γεγονότα τον ξεπέρασαν. Τα ’χουμε ξανακούσει αυτά. Μόνο που τότε συνδέονταν με μια άλλη λογική αντιμετώπισης (συκοφάντησης) της Π.Ε. Η δυσκολία (η αντίφαση) του Κ.Χ. έγκειται στο ότι προσπαθεί να ”προσαρμόσει” τα ίδια αυτά επιχειρήματα σε μια άλλη λογική με την οποία αντιμετωπίζει πλέον την Π.Ε. Τότε χρησιμοποιούνταν για να δείξουν ότι ”η κλίκα του Μάο” χρησιμοποιεί την Π.Ε. και τις ”ορδές των φανατικών” για να εδραιώσει την κλονιζόμενη θέση της ”καταστρέφοντας τον σοσιαλισμό” (Σχολή Μόσχας) ή ”καταστρέφοντας την παράδοση της Κίνας και τον πολιτισμό της” (δυτικής προέλευσης το δεύτερο). Στην περίπτωσή μας, χρησιμοποιείται η ίδια ακριβώς ”διάγνωση”, με αντεστραμμένους όρους. ”Καλή” μεν η Π.Ε. αλλά ”χρησιμοποιήθηκε” από τον Μάο κλπ.

Βάση της συλλογιστικής του Κ.Χ. αποτελεί η άποψη ότι στην Κίνα δεν υπήρχε κανένας σοσιαλισμός, ότι επρόκειτο για μια ”ιδιότυπη εκμεταλλευτική κοινωνία” κλπ κλπ. Με μια τέτοια βάση εκκίνησης λοιπόν έχει (ως είδος πασπαρτού) από τα ”πριν” όλες τις ”απαντήσεις”, χωρίς καν την ανάγκη κάποιου ιδιαίτερου προβληματισμού και στη βάση των πραγματικών δεδομένων του ζητήματος. Εφ’ όσον ήταν έτσι λοιπόν, η σύγκρουση στο ηγετικό επίπεδο ”δεν μπορεί παρά” να είχε περιορισμένο χαρακτήρα και αντικείμενό της την εξουσία, περί της οποίας έριζαν διάφορες φατρίες.

Με τον ίδιο τρόπο, η αντίθεση στην κινεζική κοινωνία δεν είχε την έκφρασή της στο πολιτικό (κομματικό) πεδίο, στο ηγετικό επίπεδο, μια και επρόκειτο για συνολικά αστικοποιημένους φορείς. Βεβαίως, με μια τέτοια λογική δεν έχει κανείς ”τι να τις κάνει” τις αντιφάσεις που του προκύπτουν, αλλά όλο και κάπως τις βολεύει (ή τουλάχιστον έτσι νομίζει).

Αναφέρεται λ.χ. ο Κ.Χ. σε τάσεις και κινήσεις που εκδηλώθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του ’60 στην Κίνα, με Λιου Σάο Σι, Ντενγκ Σιαοπίνγκ κ.ά. Παρακωλύει ωστόσο και υποβαθμίζει το γεγονός ότι σ’ αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση αντιτάχθηκε ο Μάο, ότι σ’ αυτή τη βάση υπήρξε η σύγκρουση γραμμών στο κόμμα, την εργατική τάξη, τη νεολαία, τον λαό. Υπάρχουν τα πραγματικά γεγονότα και υπάρχουν χιλιάδες ντοκουμέντα πάνω σ’ αυτό, που μόνο αν εκ προοιμίου θέλει να τα αγνοήσει κανείς το… ”κατορθώνει”. Μπορεί να τα κρίνει όπως θέλει, μπορεί να δει αδυναμίες, αντιφάσεις, ανεπάρκειες (το αντίθετο θα ήταν περίεργο), δεν μπορεί ωστόσο να μη δει (παρά μόνο αν το έχει ήδη αποφασίσει) τη γραμμή που ήθελαν να εκφράσουν, μια γραμμή που οδήγησε στην πιο τολμηρή, την πιο προωθημένη (ακόμη και με τα σημερινά μέτρα) κίνηση· δεν μπορεί να μη δει την πάλη, τη σύγκρουση σε όλη τη γραμμή από την κορυφή μέχρι τη βάση.

Μια σύγκρουση που, όπως ήδη ξέρουμε, είχε και τις συνέπειές της. Τι σημαίνουν αλήθεια (μετά την ήττα) οι διώξεις (και δεν εννοούμε μονάχα τους ”4”) σε μαζική κλίμακα, στο κόμμα, το κράτος, τον λαό; Τι σημαίνει η συνηγορία των (ομολόγων του Ντενγκ) σοβιετικών, παρά τις οξύτατες αντιθέσεις τους μαζί του; Τι σημαίνει η συνηγορία του συνόλου του καπιταλιστικού κόσμου; Τι σημαίνει η συνωμοσία σιωπής γύρω από τις διώξεις και τις πολύχρονες φυλακίσεις χιλιάδων στελεχών του κόμματος, της δολοφονίας της Τσιανγκ Τσινγκ, την ίδια στιγμή που προβάλλονταν και ηρωοποιούνταν μέχρι και ο τελευταίος ”αντιφρονών”;

Να σταθούμε λίγο περισσότερο στο ζήτημα της Σ.Ε. Έχουμε διατυπώσει από παλιότερα την εκτίμηση ότι η στροφή της Κίνας (με τον Ντενγκ) έριξε το κρίσιμο βάρος στη ζυγαριά του παγκόσμιου συσχετισμού και, από την άποψη αυτή, επέδρασε και επιτάχυνε δραματικά τις γνωστές εξελίξεις στη Σ.Ε. Ε, λοιπόν, παρ’ όλο που με τη στροφή του οι σοβιετικοί ”ηγέτες” βρέθηκαν -κυριολεκτικά- στην πρέσα, συνέχισαν να έχουν ως κύριο εχθρό τον ”μαοϊσμό”. (Θα το θυμάστε βεβαίως.) Μπορεί βεβαίως να πει κανείς ότι οι σοβιετικοί είχαν ”αυτοκτονικές” τάσεις (και κάποια άλλα πράγματα· δεν είναι όμως της ώρας), αλλά μάλλον σε άλλη κατεύθυνση θα πρέπει να αναζητηθούν οι σωστές ερμηνείες.

Από κει και πέρα, τέθηκαν, λέει, με την ΠΕ (και πράγματι έτσι είναι) τα πιο προχωρημένα αιτήματα, προωθήθηκαν τολμηρά νέες σχέσεις στην παραγωγή, τη διανομή, την παιδεία κλπ. Αλήθεια, ”πώς τους ήρθε”; Σε μια τόσο ”καθυστερημένη” κοινωνία, με το προλεταριάτο ”μειοψηφία”, με τον σοσιαλισμό ”ανύπαρκτο”, με το Κ.Κ. ”αστικοποιημένο στο σύνολό του”, πού βρήκαν το έδαφος να αναπτυχθούν τέτοιες προωθημένες τάσεις, πούθε ξεφύτρωσαν οι πρωτοποριακές δυνάμεις που τις προώθησαν και πούθε τις ψώνισαν τέτοιες διεκδικήσεις και μάλιστα σε κλίμακα εκατομμυρίων ανθρώπων; Μήπως είναι τελικά μεταφυσικό να θεωρεί κανείς ότι όλα αυτά ήρθαν περίπου απ’ το πουθενά και ”απλώς” τυχαία σκασανε στο έδαφος της ”καθυστερημένης” Κίνας;

Είναι κι αυτός ο Μάο. ”Άβολη” περίπτωση αλήθεια. Και μια και τέθηκε: αλήθεια, από ποιους και πότε και σε ποια βάση αμφισβητήθηκε η ηγετική θέση του Μάο ως τέτοια; Αντίθετα, αυτός ήταν που αμφισβήτησε επιλογές (και τους φορείς τους) και έθεσε το ζήτημα. Όπως έκανε πάντα. Αν παρακολουθήσει κανείς την πορεία του, από την αρχή ακόμη της πολιτικής τουλάχιστον διαδρομής μέχρι τέλους, αυτό που θα διαπιστώσει είναι πως ποτέ δεν βολεύτηκε σε μια δοσμένη κατάσταση αλλά πάντα έπαιρνε επαναστατικές πρωτοβουλίες και προχωρούσε τολμηρά σε τομές έως ”απροσδόκητες”. Πώς να τον χωρέσει κανείς σε προκαθορισμένα σχήματα; (Επιχείρησαν κάποτε να τον ”υιοθετήσουν” οι τροτσκιστές· όπως είχαν κάνει παλιότερα με τον Τίτο, μετά με τον Χρουστσόφ και -βρε μανία κι αυτή- πρόσφατα με τον Γκορμπατσόφ. Βγήκε όμως ο ”αθεόφοβος” ο Μάο και υποστήριξε τον Στάλιν. Ακόμα να του το ”συγχωρήσουν”.) Αλλά ας μη πάμε τόσο μακριά. Ο ίδιος ο Κ.Χ. αναφέρει πως ”παρ’ όλα αυτά οι αντιλήψεις του Μάο και η Π.Ε. πρόσφεραν ορισμένα νέα στοιχεία και εμπειρίες για το διεθνές επαναστατικό κίνημα και τον κριτικό Μαρξισμό”. Τελικά τι απ’ όλα ισχύει;

Συνεχίζει όμως ο Κ.Χ.: ”ωστόσο το συνολικό περιεχόμενο και οι μορφές προώθησης του μαοϊσμού δεν έφεραν μια συνολική ανανέωση του επαναστατικού κινήματος”. Τι ανακάλυψη; Πάλι δηλαδή δεν μας τα σέρβιρε ολοκληρωμένα και εφ’ άπαξ αυτή η ”αδιόρθωτη” η ιστορία. Ας μην συνεχίσουμε όμως. Ήδη έχουμε επεκταθεί πολύ. Κλείνουμε λοιπόν εδώ με μια μόνο σημείωση. Μετά κι από όλα αυτά μπορούμε κι εμείς να κατανοήσουμε γιατί το ”ΠΡΙΝ” δεν ήρθε στη συγκέντρωση-συζήτηση με θέμα την Π.Ε., παρ’ ότι προσκλήθηκε και παρ’ ότι -απ’ ό,τι φαίνεται- είχε και άποψη.