Ορισμένα στοιχεία για τη γεωπολιτική σημασία των σπάνιων γαιών στα πλαίσια του ιμπεριαλιστικού ανταγωνισμού

Όπως έχουμε επανειλημμένα τοποθετηθεί, στο πεδίο της Ουκρανίας, τα ζητήματα που τίθενται στο γεωπολιτικό τραπέζι του ιμπεριαλιστικού ανταγωνισμού, ξεπερνούν τα γεωγραφικά όρια της περιοχής και αφορούν αφενός από την πλευρά των ΗΠΑ τη διευθέτηση των δυνάμεών τους στα πλαίσια του στόχου ηγεμονίας-κυρίαρχίας και της Ρωσίας της προώθησης της «νέας αρχιτεκτονικής ασφάλειας». Μια συζήτηση επομένως, ότι το βασικό επίδικο για τις ΗΠΑ στο εδώ και τώρα είναι η εκμετάλλευση του υπεδάφους της Ουκρανίας και των «σπάνιων γαιών», είναι υποτιμητικό για τη βαρύτητα του ζητήματος που τίθεται. Παρόλα αυτά, όπως διαφαίνεται και από τις αμερικανοουκρανικές συζητήσεις στα πλαίσια της «ειρήνευσης», ζητούμενο και απαίτηση από τη διοίκηση Τραμπ, για λογαριασμό του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού, προς τον Ζελένσκι, είναι η εκμετάλλευση ενός σημαντικού ποσοστού των μεταλλευμάτων της ουκρανικής γης. Αποτελεί λοιπόν και αυτή μια πλευρά του ζητήματος, που αφού τίθεται, δε μπορεί και να αγνοηθεί.

Μια σύντομη εξέταση της οικονομικής βαρύτητας των σπάνιων γαιών, δε γίνεται να μην ξεκινάει με αναφορά στην επιγραφή «Made in China», ως τον παγκόσμιο παίχτη που στα χέρια του έχει τη μερίδα του λέοντος όσον αφορά τα αποθέματα, την εξόρυξη και τη διάθεση των κρίσιμων αυτών μεταλλευμάτων στην παγκόσμια αγορά. Η πληροφορία αυτή και μόνο είναι ικανή να εξηγήσει και το όλο κυνήγι τους από τις ΗΠΑ, σε μια προσπάθεια τεχνολογικής και παραγωγικής του αυτονόμησης.

Οι σπάνιες γαίες (Rare Earth Elements – REE) είναι μια οικογένεια 17 μεταλλικών στοιχείων με παρόμοιες φυσικοχημικές ιδιότητες. Πρέπει να σημειωθεί, ότι η «σπανιότητά» τους δενέγκειται στη συχνότητα εμφάνισης τους στον πλανήτη, αλλά έχουν να κάνουν με τη δυνατότητα «απομόνωσής» τους, όπως θα εξηγηθεί και παρακάτω. Για παράδειγμα, η πιο άφθονη σπάνια γαία, το Δημήτριο (Ce) είναι πιο κοινό στο γήινο φλοιό σε σχέση με τον Χαλκό. Το πρόβλημα είναι ότι ο είναι σε μεγάλο βαθμό διαχυμένα μέσα σε κοιτάσματα όπου δεν αποτελούν το κύριο μέταλλο, με συνέπεια να πρέπει να εξορυχθούν μεγάλές ποσότητες μεταλλεύματος, για να απομονωθούν οι γαίες με σκοπό να καλυφθεί η ζήτηση. Οι σπάνιες γαίες εξορύσσονται συνήθως ως υποπροϊόν άλλων πιο γνωστών και ευρέως χρησιμοποιούμενων ορυκτών, όπως ο Σίδηρος και ο Φώσφορος. Σύμφωνα με τους Financial Times, το μεγαλύτερο ορυχείο σπάνιων γαιών είναι το Bayan Obo, στην κινέζικη Εσωτερική Μογγολία, το οποίο παράγει αυτά τα μέταλλα μαζί με το σιδηρομετάλλευμα.

H παραγωγή των σπάνιων γαιών είναι μια δαπανηρή και περίπλοκη. Η εξαγωγή του από πετρώματα και πηλό και η τελική διύλισή τους σε προϊόν χρήσιμο για βιομηχανικούς σκοπούς είναι χρονοβόρα διαδικασία που περιλαμβάνει τον διαχωρισμό και τον μεμονωμένο καθαρισμό τους. Στα δύσκολα, περιλαμβάνεται και η παρουσία ραδιενεργών στοιχείων σε μεταλλεύματα από τα οποία αναμένονται σπάνιες γαίες ως τελικό προϊόν, εγείροντας προβλήματα διαχείρισης πυρηνικών αποβλήτων.

Γιατί υπερέχει λοιπόν η Κίνα ; Πέραν από τα κοιτάσματα στο υπέδαφός της, έχει επενδύσει στη διύλιση και επεξεργασία των σπάνιων γαιών εδώ και 30 χρόνια, ώστε να φτάνει σήμερα να ελέγχει το 90% της παγκόσμιας ικανότητας επεξεργασίας, σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας. Με δύο λόγια, το δόγμα των κινέζων είναι το εξής «Μπορείτε να εξορύξετε οπουδήποτε στον κόσμο, αλλά αν δεν δημιουργήσετε επίσης την ικανότητα τήξης και διύλισης, θα στείλετε το μετάλλευμά σας στην Κίνα για να εξευγενιστεί» (Pierre Josso, αναπληρωτής διευθυντής του Κέντρου Πληροφοριών για Κρίσιμα Ορυκτά του Ηνωμένου Βασιλείου).

Αν μπορούσαμε να επιλέξουμε 3 κορυφαίες βιομηχανικές εφαρμογές των σπάνιων γαιών θα ήταν οι εξής :

• Ηλεκτρικά Οχήματα & Ανεμογεννήτριες
  Το Νεοδύμιο (Nd) και το Δυσπρόσιο (Dy) χρησιμοποιούνται σε ισχυρούς μόνιμους μαγνήτες για μηχανές ηλεκτρικών οχημάτων και τις γεννήτριες (μοτέρ) των ανεμογεννητριών.

• Smartphones & Ηλεκτρονικά Ευρείας Κατανάλώσης
  Το Νεοδύμιο, το Τέρβιο (Tb), το Eυρώπιο (Eu) και το Ύττριο (Y) χρησιμοποιούνται σε ηχεία, οθόνες και κινητήρες δόνησης. Γίνεται εύκολα αντιληπτή η αξία τους αναλογιζόμενοι τα δισεκατομμύρια συσκευών στην παγκόσμια αγορά, συμπεριλαμβανομένων iPhones, laptops και οικιακά gadgets.

• Μεταποίηση & Βελτιστοποίηση
  Το Δημήτριο και το Λανθάνιο (La) αξιοποιούνται στη στίλβωση γυαλιών, σε καταλύτες για τη διύλιση πετρελαίου και σε βιομηχανικά κράματα.

Τα παραπάνω (και άλλα που θα μπορούσαν να προστεθούν) υπογραμμίζουν τη σημασία των σπάνιων γαιών σε βιομηχανική κλίμακα, στα πλαίσια του εμπορικού πολέμου, που λαμβάνει παροξυστικές διαθέσεις εξαιτίας και την ανόδου της Κίνας τα τελευταία χρόνια σε ότι αφορά τις τεχνολογίες αιχμής. Πέραν όμως από το εμπόριο, τις εμπορικές συμφωνίες και τους δασμούς που επιβάλλουν οι ιμπεριαλιστικές χώρες για την κατοχύρωση και τη διεύρυνση των κερδών τους, η ιμπεριαλιστική ισχύς κατοχυρώνεται κατά βάση στο στρατιωτικό πεδίο και την πολεμική ισχύ. Για αυτό και οι σπάνιες γαίες αναδεικνύονται ως μήλον της έριδος, όντας υλικά κρίσιμα για την ανάπτυξη τεχνολογικής πολεμικής υπεροχής.

Ενδεικτικά και μόνο, αξίζει μια ματιά για το που χρησιμοποιούνται από τον αμερικάνικο στρατό.

• Πύραυλοι Tomahawk Cruise : Βασίζονται σε μαγνήτες Νεοδυμίου και Σαμαρίου (Sm)-Κοβαλτίου (Co) για στόχευση ακριβείας.
• Αντιπυραυλικό σύστημα Patriot : Μαγνήτες Νεοδυμίου στα συστήματα radar και ανίχνευσης.
• Τανκς Abrams : Έχουν ενισχυμένη θωράκιση με σπάνιες γαίες και συστήματα ελέγχου πυρός.
• Μαχητικά F-35 : Απαιτούν περίπου 420 κιλά σπάνιων γαιών ανά αεροσκάφος, ραντάρ, ηλεκτρονικά συστήματα και επικαλύψεις stealth.

Η Κίνα, η οποία με στοιχεία του 2023 ήλεγχε το 69% της παγκόσμιας παραγωγής των κρίσιμων αυτών μεταλλευμάτων και το 90% της παγκόσμιας επεξεργασίας τους, προμηθεύει κατά κύριο λόγο τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. Χαρακτηριστικά, το 2022 το 72% των σπανίων γαιών που εισήχθησαν στις ΗΠΑ ήταν από την Κίνα, με την ΕΕ να είναι ακόμα περισσότερο εξαρτημένη από τον κινέζικο ιμπεριαλισμό στο εν λόγω θέμα σε ποσοστό 98% (2021) επί των εισαγωγών της.

Στις ΗΠΑ η ανησυχία υπάρχει τουλάχιστον από το 2010, όταν η Ένωση Μαγνητικών Υλικών των ΗΠΑ προειδοποίησε για μια «επικείμενη κρίση σπάνιων γαιών » που είπε ότι συνιστούσε απειλή για την οικονομία και την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ. Το Πεκίνο έδειξε πώς θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί την κυριαρχία του στην αγορά τον Δεκέμβριο του 2023, όταν απαγόρευσε την εξαγωγή τεχνολογίας επεξεργασίας σπάνιων γαιών.

Η ΕΕ και οι ΗΠΑ, μέσω ενός συμπλέγματος διακρατικων συμφωνιών, νόμων και επενδυτικών συμβάσεων, επιδιώκουν την απεξάρτηση τους απ το κινέζικο μονοπώλιο. Η ΕΕ, μέσω της Critical Raw Materials Act, επιδιώκει ως το 2030 να καταφέρει το 30% των απαιτούμενων σπάνιων γαιών να καλύπτονται από πήγες της ευρωπαϊκής ηπείρου. Οι ΗΠΑ με την Defense Production Act, επιδιώκουν τη διασφάλιση των απαιτούμενων σπάνιων γαιών για τις στρατιωτικές ανάγκες. Και προφανώς, η διασφάλιση αυτή περνάει και μεσα από το υπέδαφος της Ουκρανίας…

Πριν κλείσει αυτή η σύντομη ανάλυση, με το ζήτημα της Ουκρανίας, που ήταν και η αφορμή, δύο μόνο λόγια για τη Ρωσία. Η Ρωσία, αποτελεί τον πέμπτο παραγωγό σπάνιων γαιών παγκοσμίως, Παρά ταύτα, η τρέχουσα παραγωγή της είναι μέτρια, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 1% της παγκόσμιας. Και αυτή, επιδιώκει ως το 2030 να αντιστοιχεί στο 12% της παγκόσμιας αγοράς, Μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία και την ενίσχυση των οικονομικών δεσμών με την Κίνα, είναι λογικό το ρωσικό κεφάλαιο να διαπραγματεύεται με άλλους όρους με το κινέζικο σε σχέση με τη Δύση, παρόλα αυτά δεν υπάρχουν στοιχεία υπαρκτών συναλλαγών σε σχέση με τις σπάνιες γαίες. Προφανώς, ο κινέζικος ιμπεριαλισμός, δε θα κάνει “εκπτώσεις” σε ένα τόσο προνομιακό πεδίο για αυτόν, προς κανέναν.

Στην Ουκρανία λοιπόν και στη προσφορά Τραμπ προς τον Ζελένσκι, που κάποιοι χαρακτήρισαν αποικιακού χαρακτήρα, για τα ορυκτά της, εκεί αναζητά εναλλακτικές ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός. Με στοιχεία από το BBC, το ουκρανικό υπέδαφος, έχει αποθέματα Τιτανίο (Ti), Λίθιο (Li), εκ των ων ουκ άνευ για κάθε μπαταρία σήμερα, ραδιενεργά ορυκτά  -βλ. Πυρηνικά οπλα- και, προφανώς, σημαντικά αποθέματα σπάνιων γαιών.

Σ.Π.