Η ώρα της Αριστεράς (Ας την ειδοποιήσει κάποιος!) μέρος Α’

Οι εκδοχές των πραγμάτων

Ολοι πλέον αντιλαμβάνονται ότι η κατάσταση στον κόσμο διαμορφώνεται με εξαιρετικά αρνητικό και επικίνδυνο τρόπο. Οποια από τις “τρέχουσες” εκδοχές του πράγματος κι αν εξετάσει κανείς, θα δει ότι μόνο αρνητικές πλευρές έχουν για τους λαούς. Είτε αυτή της επιβολής της αμερικανικής κυριαρχίας, είτε ενός νέου συμβιβασμού ανάμεσα στις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις (μερικού ή συνολικού), είτε της διαμόρφωσης αντίπαλων ιμπεριαλιστικών συνασπισμών. Σε όλες τις περιπτώσεις θα έχουμε κλιμάκωση της επίθεσης του καπιταλιστικού συστήματος ενάντια στα δικαιώματα των εργαζομένων, πολλαπλασιασμό των ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων, ενώ ταυτόχρονα θα μεγαλώνουν οι κίνδυνοι ακόμη και για μια συνολική αναμέτρηση. Είναι καθαρό ότι οι λαοί δεν μπορούν να περιμένουν παρά μόνο δεινά σε οποιαδήποτε μορφή επιβολής της ιμπεριαλιστικής κυριαρχίας.

Αλλο τόσο είναι καθαρό ότι δεν μπορούν να βασίζονται στις αστικές τάξεις των εξαρτημένων χωρών. Αυτές καθορίζουν τη στάση τους από τις κινήσεις των ισχυρών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων και ήδη πολλές από αυτές διαγκωνίζονται ποια θα αναλάβει τον επαίσχυντο ρόλο του μπράβου των ΗΠΑ. Ενώ όσες επιχείρησαν να κινηθούν διαφορετικά ποδοπατήθηκαν ανελέητα, χωρίς μάλιστα να δώσουν τη μάχη μέχρι τέλους καθώς δεν στηρίζονταν στους λαούς τους αλλά στη -λαθεμένη όπως αποδείχθηκε- εκτίμηση για τα περιθώρια αξιοποίησης των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων.

Ο εξορκισμός της πραγματικότητας

Παρ’ ότι λοιπόν τα πράγματα έτσι έχουν, ένα ολάκερο φάσμα δυνάμεων (και αριστερών) κινούνται γύρω από αυτές τις εκδοχές και μέσα από διάφορες φόρμουλες αποδοχής τους άμεσης ή έμμεσης. Της αναγκαιότητας του “ρεαλισμού”, της αναζήτησης του “εφικτού”, της προσαρμογής στους συσχετισμούς, της αποδοχής του “αναπόφευκτου”. Κάποιοι προσβλέπουν στην “ενωμένη Ευρώπη” σαν αντίπαλο δέος των ΗΠΑ, κάποιοι άλλοι προχωρούν περισσότερο και προσθέτουν σ’ αυτό και Ρωσία, Κίνα, όλοι μαζί βλέπουν θετικά την πολιτική του “κατευνασμού”, προσβλέποντας στην επιβολή των “περιστερών” πάνω στα “γεράκια” στις ΗΠΑ, ενώ σκάνε μύτη και εκείνοι που ο ρεαλισμός τους φτάνει μέχρι και στην αποδοχή της αμερικανικής “Αυτοκρατορίας” στη βάση του παλιού και “σοφού” δόγματος πως “όσο λιγότερη αντίσταση προβάλλουμε τόσο λιγότερο θα μας πονέσει”.

Υπάρχουν βέβαια και εκείνοι που κινούνται στην τροχιά της μερικής ή συνολικής απόρριψης αυτών των εκδοχών, μόνο που –το αντιλαμβάνονται ή όχι- συνεχίζουν να περιστρέφονται γύρω τους. Γιατί βέβαια μια απόρριψη που εδράζεται στα σχήματα θεώρησης της πραγματικότητας που σερβίρει το σύστημα (αυτούσια ή ανεστραμμένα) δεν αφήνει πολλά περιθώρια για άλλες επιλογές. Ή τα απορρίπτεις συνολικά και τραβάς το δρόμο σου ή παραμένεις δέσμιος αυτού του τρόπου θεώρησης της πραγματικότητας. Από κει και πέρα, το αν θα ενταχθείς ανοιχτά στα διάφορα Φόρουμ και σε λογικές Πόρτο Αλέγκρε δεν έχει και τόση σημασία όση φαίνεται. Κοινός παρονομαστής σε όλες τις περιπτώσεις, η άρνηση της παραδοχής της πραγματικότητας, η αδυναμία(;) να κατανοήσουν αυτό που συντελείται μπροστά στα μάτια τους. Δεν είναι βέβαια πρώτη φορά που εκδηλώνονται τέτοια φαινόμενα, αλλά εμάς συνεχίζει να μας “εκπλήσσει” αυτή η ικανότητα κάποιων να μη βλέπουν την εκθαμβωτική λάμψη των εκρήξεων και να μην ακούν τους εκκωφαντικούς τους κρότους. Μοιάζει σαν να επιχειρούν ένα είδος εξορκισμού της πραγματικότητας –στο μεταμοντέρνο του βέβαια- αλλά που δεν διαφέρει στην ουσία από τον παλιό αρχαϊκό τρόπο. Γιατί βέβαια η αναγνώριση της πραγματικότητας είχε πάντα το ελάττωμα να θέτει ένα πολύ συγκεκριμένο πρόβλημα. Την αναγκαιότητα και τους όρους αντιμετώπισής της. Το φαινόμενο, όπως είπαμε, δεν είναι σημερινό. Ολες αυτές οι δυνάμεις για χρόνια πολλά κινήθηκαν (λιγότερο ή περισσότερο η καθεμία) στη βάση των αυταπατών και των ψευδαισθήσεών τους, του καιροσκοπισμού και του ενδοτισμού σε αστικές ιδέες, των ιδεοληψιών και των κατά καιρούς “φαεινών”. Μόνο που η πραγματικότητα θα γίνεται όλο και πιο σκληρή και ανελέητη απέναντι σε τέτοιου είδους λογικές και πολιτικές αντιλήψεις. Γιατί αυτό που αντιμετωπίζουμε ούτε τυχαίο, ούτε συγκυριακό, ούτε προσωρινό είναι. Δεν ξεκίνησε χτες και δεν πρόκειται να τελειώσει αύριο.

Η 11η Σεπτέμβρη ήταν μόνο η αφορμή

Αν παρακολουθήσουμε την τρέχουσα φιλολογία, θα δούμε να κυριαρχεί η άποψη πως αφετηρία, αιτία και αφορμή των τελευταίων εξελίξεων είναι η 11η Σεπτέμβρη. Ή ακόμη ότι όλα αυτά συμβαίνουν επειδή αναδείχθηκε στην ηγεσία των ΗΠΑ μια έξαλλη, φανατική και θρησκόληπτη ομάδα. Δεν είναι βέβαια έτσι. Θα χρειαστεί εδώ, έστω σε συντομία, να πάμε λίγο πιο πίσω.

Ο στόχος της κυριαρχίας για τις ΗΠΑ δεν γεννήθηκε στις 11 Σεπτέμβρη του 2001. Αν πρέπει να προσδιορίσουμε μια ημερομηνία, αυτή συμπίπτει με την επιτυχημένη δοκιμή της ατομικής βόμβας στο Αλαμογκόρνο το 1945. (Και της ακόμα “πιο πετυχημένης” λίγο αργότερα στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι). Η κατοχή αυτού που θεωρήθηκε σαν το απόλυτο όπλο, η αίσθηση ισχύος που απέκτησαν ήταν που οδήγησε τις ΗΠΑ να θέσουν μέσα στις επιδιώξεις τους το στόχο της κυριαρχίας.

Είναι συνεπώς προφανές ότι αυτή η επιδίωξη δεν είναι δημιούργημα της ομάδας Τσένι-Μπους αλλά της αμερικανικής ελίτ ήδη στη διάσκεψη του Πότσδαμ το 1945 (και μάλιστα στη διάρκεια της διάσκεψης, όταν ο Τρούμαν πληροφορήθηκε το πετυχημένο της δοκιμής) που διαφοροποίησε τη στάση της και κινήθηκε πλέον με απροκάλυπτα επιθετικό τρόπο.

Στο ίδιο διάστημα εκδηλώθηκαν οι τάσεις να αξιοποιήσουν το ατομικό μονοπώλιο και να επιχειρήσουν την “τελική λύση” ακόμη και με πυρηνικό χτύπημα. Αν δεν το επιχείρησαν ήταν μόνο και μόνο επειδή δεν είχαν ακόμη τα μέσα (βόμβες και αεροπλάνα) για να γονατίσουν τη Σ.Ε.

Ακόμη και μετά το 1953 (έτος πυρηνικής ισορροπίας) η ιδέα της πυρηνικής “λύσης” δυνάστευε τα μυαλά των αμερικανών επιτελών που κατέστρωναν σχέδια επί σχεδίων τα οποία θα έκαναν “εφικτό” και (εννοείται) νικηφόρο για τις ΗΠΑ ακόμη και έναν πυρηνικό πόλεμο.

Και βέβαια η ιστορία των αμερικάνικων ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων δεν ξεκινάει με το Αφγανιστάν. Εχει μια διαδρομή που διαρκεί πάνω από έναν αιώνα, στη διάρκεια της οποίας πολλοί λαοί ποδοπατήθηκαν από τις ΗΠΑ και εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν.

Ο στόχος της παγκόσμιας κυριαρχίας, ως ζήτημα που τέθηκε στην ημερήσια διάταξη προς υλοποίηση, δεν μπήκε στο τραπέζι την 11η Σεπτέμβρη αλλά την περίοδο ’89-91 και στη βάση των ανατροπών που συντελέστηκαν τότε. Τότε ήταν που στους αμερικανικούς ηγετικούς κύκλους θεωρήθηκε πως οι εξελίξεις δημιουργούσαν τους όρους μιας “ιστορικής ευκαιρίας” η οποία δεν έπρεπε να χαθεί.

Και βεβαίως σ’ αυτή την τροχιά κινήθηκαν σ’ όλο το επόμενο διάστημα (πριν και μέχρι την 11η). Με αντιφάσεις, είναι αλήθεια, με -υπαρκτές- αντιθέσεις στο εσωτερικό τους, με σκεπτικισμό απέναντι σε πιθανούς κινδύνους, με έντονους προβληματισμούς και ιδιαίτερα σε αναφορά με το μέγα θέμα των στρατηγικών συμμαχιών. Θα λέγαμε με όλα εκείνα τα προβλήματα που αναπόφευκτα αναδεικνύει η προώθηση μιας πολιτικής με τέτοιο εύρος στόχων και με πολλούς αστάθμητους παράγοντες.

Ακριβώς λοιπόν στη βάση αυτή της πολιτικής είχαμε την προώθηση σειράς επεμβάσεων, την επέκταση του ΝΑΤΟ, την επαναφορά του αντιβαλλιστικού στην ημερήσια διάταξη, την προώθηση της πολιτικής της “αντιμετώπισης της τρομοκρατίας” (πολύ πριν την 11η). Την ίδια περίοδο και ακριβώς επειδή οι ΗΠΑ προωθούσαν μια τέτοια πολιτική είχαμε και την αυξανόμενη ένταση των αντιθέσεων ακόμα και στα πλαίσια του δυτικού ιμπεριαλιστικού μπλοκ. Στην ίδια πάντα περίοδο είχαμε και τη συστηματοποίηση της τακτικής της “μεταφοράς” των αντιθέσεων στο –προνομιακό για τις ΗΠΑ- πεδίο της έντασης και με στόχο τον εκβιασμό της διαμόρφωσης όρων και συσχετισμών.

Τι είχαμε λοιπόν την 11η; Για να το κατανοήσουμε θα πρέπει να δούμε λίγο την κατάσταση που διαμορφωνόταν το προηγούμενη διάστημα και το ζήτημα που έθεταν. Γιατί, παρ’ όλες τις αναμφισβήτητες επιτυχίες τους, οι ΗΠΑ αντιμετώπιζαν ένα στρατηγικό αδιέξοδο αν το δούμε σε αναφορά με το στόχο της κυριαρχίας. “Είναι η εκτίμηση των ΗΠΑ ότι, αν αφήσουν τα πράγματα να εξελιχθούν “ομαλά”, θα χάσουν την “ιστορική ευκαιρία” που τους έδωσε η κατάρρευση της Σ.Ε. για την προώθηση του στόχου της παγκόσμιας κυριαρχίας. Είναι ότι στους δοσμένους συσχετισμούς και συνθήκες οι ΗΠΑ θεωρούν πως μόνο η τακτική της έντασης (που όρος της είναι τα ανοιχτά μέτωπα) τους επιτρέπει να σύρουν όλους τους άλλους στους σχεδιασμούς τους… και βεβαίως υπάρχει πάντα η περίπτωση μιας ξαφνικής μετατόπισης του επίκεντρου της ενδοϊμπεριαλιστικής αντιπαράθεσης σε άλλο σημείο, π.χ. στην Κασπία, τη Μ. Ανατολή, την Ταϊβάν ή όπου αλλού” («Π.Σ.» 8/9/01, δηλαδή τρεις μέρες πριν από τις 11 Σεπτέμβρη και στο άρθρο “Επικίνδυνα ενδιαφέροντα”).

Είναι, με άλλα λόγια, η ενίσχυση στους ηγετικούς κύκλους των ΗΠΑ των τάσεων και απόψεων πως με τους δοσμένους όρους και ρυθμούς “χάνεται το τρένο” και πως πρέπει να επιταχυνθούν οι ρυθμοί προώθησης της επιθετικής τους πολιτικής. Και είναι η ισχυροποίηση αυτής της κατεύθυνσης που οδήγησε στην ανάδειξη (με το γνωστό τρόπο) της ομάδας Τσένι-Μπους σαν πιο κατάλληλης για την προώθησή της και όχι αντίστροφα. Από κει και πέρα ήταν ζήτημα χρόνου, διαμόρφωσης όρων και της κατάλληλης συγκυρίας (ευκαιρίας). Να, κάπως σαν αυτή της 11ης. Τώρα αν σ’ αυτή την επιχείρηση (της 11ης) συμμετείχαν και σε ποιο βαθμό οι υπηρεσίες των ΗΠΑ ή τους έπεσε (και κυριολεκτικά από τον ουρανό) ο πρώτος αριθμός του λαχείου, θα σας γελάσουμε.

Παγκοσμιότητες

Αλλά ακόμη και τότε, ακόμη και σήμερα, είναι πολλοί αυτοί που επιμένουν να μη βλέπουν. Πώς και γιατί, αλήθεια; Αν πάμε ξανά λίγο πίσω, στη δεκαετία που μας πέρασε, θα δούμε να δεσπόζει από τη μια άκρη του πολιτικού φάσματος μέχρι την άλλη το αστικό θεώρημα της “παγκοσμιοποίησης”. Τι ήταν αλήθεια η “παγκοσμιοποίηση”; Κατά την άποψή μας, δεν ήταν παρά το αποτέλεσμα της ολοκλήρωσης του παγκόσμιου συσχετισμού σε βάρος των λαών και έκφραση της κυριαρχίας του δυτικού ιμπεριαλιστικού μπλοκ σε παγκόσμια κλίμακα και με επικεφαλής τις ΗΠΑ. Το ότι αυτή η πραγματικότητα συγκαλύφθηκε με αυτό το ιδεολόγημα δεν είναι παρά έκφραση μιας πάγιας τακτικής που θέλει τους κυρίαρχους να συγκαλύπτουν και εξωραΐζουν την… κυριαρχία τους. Ετσι, η επίθεση στις εργαζόμενες μάζες δεν ήταν έκφραση της ακόρεστης δίψας του κεφαλαίου για κέρδη αλλά έκφραση των αναγκαίων αναδιαρθρώσεων για την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων της οικονομίας εν γένει και με στόχο την ευημερία των ανθρώπων. Τα μέτρα καταπίεσης δεν ήταν έκφραση της διάθεσης για θωράκιση της διαδικασίας της εκμετάλλευσης, αλλά της μέριμνας για την ασφάλεια των πολιτών και προστασίας τους από την… “τρομοκρατία”. Η ληστεία των χωρών του Τρίτου Κόσμου δεν ήταν έκφραση της αδηφαγίας των μονοπωλίων αλλά των τάσεων συνεργασίας και σύγκλισης των… οικονομιών. Και έτσι οι επεμβάσεις που κομμάτιαζαν χώρες και λαούς δεν ήταν πλέον έκφραση της ιμπεριαλιστικής βαρβαρότητας αλλά οι αναγκαίες ενέργειες εξάλειψης εκείνων των εστιών που αποτελούσαν εμπόδια στην πορεία της ανθρωπότητας προς την “παγκοσμιοποίηση” και το λαμπρό μέλλον που αυτή διασφάλιζε.

Και βέβαια το ότι οι δυνάμεις του συστήματος αυτά ή κάτι παρόμοιο θα υποστήριζαν, όπως πάντα, αυτό είναι δεδομένο. Το θέμα είναι ότι αυτός ο τρόπος θεώρησης των πραγμάτων κυριάρχησε και στο σύνολο σχεδόν των δυνάμεων της Αριστεράς.

Οι ρεφορμιστές σε όλα αυτά δεν είδαν παρά τη διαδικασία προώθησης της ενότητας, συνεργασίας, ανάπτυξης, ειρήνης και δημοκρατίας στον κόσμο. Μια διαδικασία που είχε βέβαια τα λάθη, τις παρεκτροπές, τις στρεβλώσεις της. Αλλά γι’ αυτό υπήρχαν αυτοί. Για να τις επισημαίνουν και να τις διορθώνουν με τις εποικοδομητικές τους προτάσεις. Κι έτσι, αφού στα προηγούμενα χρόνια διόρθωσαν την κατάσταση στις χώρες τους, βάλθηκαν πλέον να διορθώσουν συνολικά τον κόσμο. Οσο για την άλλη, την ντούρα και ορθόδοξη πτέρυγα του ρεφορμισμού, αυτή παρέπαιε –σταθερά πάντα- ανάμεσα στην αποδοχή του αστικού θεωρήματος και της προσπάθειας να μη φύγει πολύ μακριά από τις παραδοσιακές διατυπώσεις περί ιμπεριαλισμού κ.λπ.

Και οι δυνάμεις της επαναστατικής υποτίθεται Αριστεράς θεώρησαν ότι το σύστημα τους προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία. Παγκοσμιοποίηση εσείς; Παγκόσμια επανάσταση εμείς. Και περιχαρείς ανέλαβαν να τη σχεδιάσουν στο χάρτη. Υπήρχαμε βέβαια και κάποιοι που διαφωνούσαμε με όλα αυτά. Αλλά, δε βαριέσαι. Δεν εκφράζαμε παρά την “καθυστέρησή” μας και την αδυναμία μας να αντιληφθούμε τα νέα φαινόμενα.

Θεωρήματα υπερανάπτυξης και υπεριμπεριαλισμού

Αυτή η εμμονή σε σχήματα κενά περιεχομένου δεν μπορεί να εξηγηθεί και κατανοηθεί αν δεν αναφερθούμε σε κάποιες ακόμα πλευρές. Γιατί ούτε το ιδεολόγημα της “παγκοσμιοποίησης” ούτε, πολύ πρισσότερο, οι ιδέες και αντιλήψεις που το συγκροτούν και το στηρίζουν πέσανε ξαφνικά από τον ουρανό. Αποτέλεσαν κοινό τόπο για δυνάμεις όλου του φάσματος εδώ και χρόνια. Αν πάμε λοιπόν λίγα χρόνια πιο πίσω θα συναντήσουμε το θεώρημα της υπερανάπτυξης του καπιταλιστικού συστήματος. (Με βάση την Επιστημονική Τεχνολογική Επανάσταση κ.λπ.). Δεν επρόκειτο βέβαια για ακαδημαϊκού χαρακτήρα διερεύνηση των πλευρών του πράγματος, αλλά για προώθηση συγκεκριμένων αντιλήψεων στα πλαίσια της σχετικής φιλολογίας. Ετσι η διευρυνόμενη αναπαραγωγή του κεφαλαίου δεν ήταν πλέον υπόθεση υπεξαίρεσης της υπεραξίας και ληστείας των λαών, αλλά αποτέλεσμα επιστημονικών–τεχνολογικών εφαρμογών και καινοτομιών. Ταυτόχρονα η ίδια αυτή χρήση της τεχνολογίας, η αυτοματοποίηση, η κομπιουτεροποίηση, η ρομποτοποίηση περιόριζαν τη συμμετοχή και το ρόλο του προλεταριάτου στην παραγωγή, “άρα” στην κοινωνία, “άρα” στην πολιτική κ.λπ. Από την άλλη μεριά, η υπερανάπτυξη δημιουργούσε τέτοιες δυνατοτητες παροχων που περιοριζε τα ορια υπαρξης διεκδικητικων αγωνων και ενσωμάτωνε το ήδη συρρικνωμένο προλεταριάτο. Οπότε ποια ταξική πάλη, ποιο προλεταριάτο, ποιο κομμουνιστικό κίνημα. Τόπο στα νέα κοινωνικά κινήματα, τους περιθωριακούς, τους αμφισβητίες, τους οικολόγους ή ό,τι άλλο. Ολα αυτά την ίδια περίοδο που μαινόταν ήδη η οικονομική κρίση του συστήματος.

Ετσι, όταν το ΚΚΕ(μ-λ) επέμενε στην άποψη (1983) ότι αυτό που έρχεται είναι η επίθεση του κεφαλαίου ενάντια στο προλεταριάτο, δεν εξέφραζε παρά την “προσκόλλησή” του σε “παρωχημένα” σχήματα ανάλυσης. Κι ας είχε ήδη εξαπολύσει η Θάτσερ την επίθεση ενάντια στη ραχοκοκαλιά του βρετανικού προλεταριάτου, τους ανθρακωρύχους, που έμελλε να αποτελέσει υπόδειγμα πολιτικής για το σύνολο του καπιταλιστικού κόσμου.

Οσο για το ΚΚΕ, συνέχιζε να αρμενίζει αμέριμνα στα νερά της άποψης περί φάσης εφόδου του σοσιαλισμού και ετοιμαζόταν για την πραγματική αλλαγή που θα ‘φερνε σε συνεργασία με το ΠΑΣΟΚ.

Η υποβάθμιση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων, η άρνηση ακόμη και της ύπαρξης της ιμπεριαλιστικής διάστασης του καπιταλισμού αποτελεί ένα από τα βάθρα του θεωρήματος της “παγκοσμιοποίησης”. Ούτε αυτή η άποψη είναι νέα και δεν χρειάζεται να φτάσουμε μέχρι τον Κάουτσκι και τον υπεριμπεριαλισμό του. Μπορούμε να σταματήσουμε πιο νωρίς και στις απόψεις που αναπτύσσονταν παράλληλα με τις προηγούμενες. Υπήρχε βέβαια τότε ο ανταγωνισμός των δύο υπερδυνάμεων που δημιουργούσε κάποια “κρατήματα”. Αυτό όμως δεν εμπόδιζε πολλούς να αναπτύσσουν απόψεις για το αναχρονιστικό της θεωρίας για τον ιμπεριαλισμό και τον “παρωχημένο” Λένιν. Η εμφάνιση μάλιστα του Γκορμπατσόφ και της Περεστρόικα οδήγησε σε πραγματικό ξεφάντωμα. Ας είχε ξεκινήσει ήδη η μεγάλη αντεπίθεση του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού με την τοποθέτηση του Ρίγκαν στην προεδρία των ΗΠΑ μετά το “εξαγνιστικό” διάλειμμα (ένεκα Βιετνάμ) της προεδρίας Κάρτερ. Ας άνοιγε ο νέος κύκλος των επεμβάσεων με την επιδρομή στη μικροσκοπική Γρενάδα ως πεδίο δοκιμής και “εξοικείωσης” μετά την ήττα στο Βιετνάμ. Ας εγκαινιαζόταν ο “πόλεμος των άστρων” και έθετε θέμα Γιάλτας ο Ρίγκαν. Τίποτε δεν ήταν ικανό να αλλάξει την κατεύθυνση του “προβληματισμού” ορισμένων. (Ασε που υπήρχαν και κάποιοι που επέμεναν ότι η ανερχόμενη υπερδύναμη είναι η Σ.Ε. και πως οι ΗΠΑ βρίσκονταν σε κάμψη και οπισθοχώρηση). Οσο για το ΚΚΕ, αυτό συνέχιζε να υποστηρίζει πως ωρίμαζαν οι όροι για πέρασμα στο σοσιαλισμό χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι η απόσταση ανάμεσα στον Μπρέζνιεφ και τον Γκορμπατσόφ και από κει στον Γέλτσιν ήταν πολύ μικρότερη από όσο θα μπορούσε να φανταστεί. Μέχρι που “ωρίμασαν” τόσο πολύ, ώστε να σαπίσουν εντελώς, οπότε η μόνη ερμηνεία στην οποία μπορούσε να φτάσει κανείς ήταν πως όλα αυτά είναι έργο πρακτόρων – “δεν εξηγείται” αλλιώς.

“Τα σύνορα πέφτουν”, το “κράτος υποχωρεί”, ο κόσμος ενοποιείται. Να, όπως το Αφγανιστάν με τις ΗΠΑ και το Κόσοβο με την Ευρώπη. Σημερινά και γνωστά πράγματα. Μόνο ο “προβληματισμός” για το ρόλο του κράτους είχε ξεκινήσει αρκετά χρόνια πριν σε διάφορα θινκ τανκ του συστήματος. Η “Αριστερά” βέβαια δεν μπορούσε να μείνει πίσω σ’ ένα τέτοιο θέμα και ήταν πολλοί αυτοί που το πήραν για να το πάνε παραπέρα μια και από άποψη “ιδεολογίας” ήταν πάντα ενάντια στο κράτος και τον καταπιεστικό του ρόλο.

Κάπως τους “ξέφευγε” βέβαια ότι αυτό που έρχεται είναι η αποδόμηση του όποιου κοινωνικού κράτους και η παραχώρηση όλου του πεδίου στο κεφάλαιο. Πως ήδη η “σχολή του Σικάγου” και ο Φρίντμαν έρχονταν να θέσουν στο περιθώριο ως παρωχημένο ακόμη και τον Κέινς. Πως η επόμενη φάση του πράγματος εμελλε  να οδηγήσει τη διαδικασία της “σύγκλισης” μέχρι το Κιρκούκ και τη Μοσούλη. Αυτοί επέμεναν. Μάλιστα στην πορεία άφησαν στην άκρη το καπιταλιστικό κράτος από το οποίο είχαν ξεκινήσει τον προβληματισμό τους για να επικεντρώσουν την κριτική τους στην μπρεζνιεφική του εκδοχή. Και με τη φόρα που είχανε πάρει καταλήξανε στο συμπέρασμα πως τελικά είναι προτιμότερη η αστική δημοκρατία από το “σταλινικό ολοκληρωτισμό”. Ή μήπως για εδώ είχαν εξαρχής ξεκινήσει; Οπως και να χει, μ’ αυτά και μ’ αυτά άρχισε να κυριαρχεί και στους κύκλους της υποτιθέμενης Αριστεράς ένας λανθάνων ή και ανοιχτός αντικομμουνισμός.

Ούτε η φιλολογία και το ενδιαφέρον για τον Τρίτο Κόσμο και άλλα τέτοια σπαραξικάρδια (φόρος Τόμπιν κ.λπ.) είναι σημερινά. Υπήρχαν από τότε. Βέβαια, αν παρατηρήσει κανείς και τη σημερινή και την τότε φιλολογία, θα δει ότι βασικά αναφέρεται στον αναπτυγμένο κόσμο της Δύσης. Η “Ανατολή”, ο Τρίτος Κόσμος βρισκόταν “έξω από τον κόσμο” τους. Βεβαίως κάποια στιγμή τον “ανακάλυψαν”. Οι λόγοι του τότε ήσαν παραπλήσιοι με τους σημερινούς. Οι αντιθέσεις ανάμεσα σε ΗΠΑ και ευρωπαίους ιμπεριαλιστές μπορεί σήμερα να έχουν οξυνθεί, αλλά ήδη είχαν εκδηλωθεί από τα τότε. Τότε μάλιστα είχε αναπτυχθεί μια ολάκερη επιχειρηματολογία (βλέπε και “διάλογο Βορρά-Νότου” κ.ά.) για το τι θα μπορούσε να προσφέρει (και στο σύστημα συνολικά η επέκταση λ.χ. των επενδύσεων στον Τρίτο Κόσμο. Τα επιχειρήματα είχαν τη λογική τους. Αλλά, όπως και στην περίπτωση της πολιτικής απέναντι στην Ανατολή (Ostpolitik), αυτό που επικράτησε ήταν η “λογική” με την οποία λειτουργεί το σύστημα. Αυτήν που βλέπουμε και σήμερα να δίνει –όπως και τότε- τα δικά της αποτελέσματα. Αλλά ας σταματήσουμε εδώ αυτή την αναφορά. Το θέμα είναι ότι μ’ αυτά και μ’ αυτά φτάσαμε στο σημείο η “ηγεσία” του παγκόσμιου “κομμουνιστικού” κινήματος, με επικεφαλής το Γραμματέα της, να μετακομίζει στη σοσιαλδημοκρατία και τον καπιταλισμό. Κάπως έτσι εκατομμύρια ατόμων κοιμήθηκαν ένα βράδυ “κομμουνιστές” για να ξυπνήσουν το πρωί σοσιαλδημοκράτες και αστοί “δημοκράτες” ή και φασίστες. Και κάπως έτσι ένας ολάκερος κόσμος σαν έτοιμος από καιρό έκανε σημαία του τις “αξίες” και τα ιδεολογήματα του συστήματος.

Λάθος επαναλαμβανόμενο δεν είναι λάθος

Γιατί αναφερθήκαμε σε όλα αυτά. Οχι τόσο για να αποδώσουμε ευθύνες (που και αυτό χρειάζεται) και πολύ λιγότερο για να διεκδικήσουμε κάποια εύσημα. (Αλλωστε δεν ήμασταν οι μόνοι που αντισταθήκαμε σε όλα αυτά). Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι το προχώρημα της υπόθεσής μας. Γιατί, όπως αναφέραμε, μια ορισμένη στάση συνεχίστηκε και μετά το ’89-91 και φθάνει μέχρι τις μέρες μας, παίρνοντας μάλιστα και επαίσχυντες μορφές. Αναφερόμαστε στην άθλια στάση που υιοθέτησαν πολλές “αριστερές” δυνάμεις τόσο στον πρώτο πόλεμο ενάντια στο Ιράκ όσο και στη διάρκεια της παρατεταμένης ιμπεριαλιστικής επέμβασης στη Γιουγκοσλαβία, με αποκορύφωμα τον τρίμηνο βομβαρδισμό της το 1999. Η ανοιχτή υποστήριξη της ιμπεριαλιστικής επέμβασης. Η έμμεση, μέσω της υποκριτικής στάσης των “ίσων αποστάσεων”. Ο οπορτουνισμός που εκδήλωναν ακόμα και στις περιπτώσεις που καμώνονταν ότι την καταδικάζουν καθώς με τη στάση τους υπονόμευαν τις προσπάθειες ενεργοποίησης και μαζικοποίησης των κινητοποιήσεων. Η υστερικού χαρακτήρα αντιμετώπιση του προβλήματος από κάποιους, για τους οποίους, εφόσον τα γεγονότα “δεν προβλέπονταν” στις σπουδαιοφανείς ανοησίες με τις οποίες τρέφονταν, απλώς “δεν συνέβαιναν”.

Η ίδια εθελοτυφλία εκδηλώθηκε και σε σχέση με τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου. Διάφοροι μάλιστα έσπευσαν να κριτικάρουν το ΚΚΕ(μ-λ) για τις θέσεις που πρόβαλε. Είναι οι ίδιοι ευτυχείς ηλίθιοι που επέχαιραν για το “χτύπημα που δόθηκε στην καρδιά του συστήματος”, χωρίς καν να υποψιάζονται τι είναι αυτό που έρχεται και τη σχέση του με την 11η Σεπτέμβρη.

Η επιδρομή στο Αφγανιστάν ταρακούνησε πολλούς και μάλλον επειδή συνδυάστηκε με την εξαπόλυση της “αντιτρομοκρατικής” εκστρατείας που επεκτάθηκε και στο εσωτερικό όλων των χωρών.

Η επίθεση στο Ιράκ, περισσότερους, καθώς μάλιστα συνοδεύτηκε από την όξυνση της αντίθεσης ανάμεσα στις ΗΠΑ και τους άλλους ιμπεριαλιστές. Και, παρ’ όλα αυτά, κάποιοι ξαναβγάζουν ήδη στην αγορά την πραμάτειά τους της “παγκοσμιοποίησης”. Κάποιοι πιο ντούροι κάνουν ταμείο για να δουν τι τους απέφερε μια τακτική που υπονόμευε τις κινητοποιήσεις και συνεχίζουν να αποφεύγουν –”αδιάλλακτα”- το πραγματικό πρόβλημα. Και κάποιοι άλλοι ξαναβγάζουν από το συρτάρι τα μεγαλοφυή τους σχέδια και ετοιμάζονται να σκιαμαχήσουν –”ανυποχώρητα” εννοείται- με το φάντασμα της “παγκοσμιοποίησης”.

Στεναγμοί ανακούφισης από παντού. Ουφ, πάει κι αυτό. Οχι γιατί σταμάτησε (που δεν σταμάτησε) το μακέλεμα του ιρακινού λαού. Αυτό θα ήταν κατανοητό. Αλλά γιατί έκλεισε ένας κύκλος γεγονότων (μέσα στα οποία και η αντίσταση του Ιράκ – έτσι “τέλειωσε” ο πόλεμος) που τους “έβγαζε από τη σειρά τους”, που τους ξεβόλευε, που τους ανάγκαζε να δουν και να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα. Ως φαίνεται, “θεραπεία” δεν υπάρχει ή τουλάχιστον είναι πολύ δύσκολη.

Γιατί βεβαίως κάτι τέτοιο προϋποθέτει την αναίρεση μιας συλλογιστικής και ενός σώματος αντιλήψεων με τις οποίες κάποιοι τράφηκαν και διαμορφώθηκαν επί χρόνια.

Θα πρέπει κάποιοι να εντάξουν το μικροαστικό τους μικρομεγαλισμό στη διαδικασία, τις απαιτήσεις και την “πειθαρχία” του κινήματος. Τους είναι βέβαια “ανυπόφορο”. Και ακόμα πιο ανυπόφορο τους είναι ότι κάτι τέτοιο –έστω εκ των πραγμάτων- θα σήμαινε την παραδοχή ότι “αυτοί οι καταραμένοι σταλινικοί” είχαν τελικά δίκιο.

Ακόμη, κάποιοι άλλοι θα πρέπει να αποδεχτούν ότι ο ρόλος του εκφραστή της εργατικής τάξης και των λαϊκών συμφερόντων, του φορέα των προοπτικών του κινήματος δεν είναι κάτι που παρέχεται ως κληροδότημα, αλλά αυτό θα όφειλαν να κατακτήσουν.

Μόνο που η πραγματικότητα, έτσι μάλιστα όπως εξελίσσονται τα γεγονότα, θα υποχρεώσει όλους να “τη δουν” θέλουν δε θέλουν. Τα περιθώρια για όλων των ειδών τους καιροσκοπισμούς γίνονται όλο και πιο περιορισμένα. Θα υποχρεωθούν να πάρουν θέση. Να κινηθούν. Προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση, αυτό μένει να το δούμε.

Τίποτε όπως πριν

Ηδη ένας κόσμος κινείται. Εκατομμύρια ανθρώπων ξεχύθηκαν στους δρόμους διαδηλώνοντας ενάντια στον πόλεμο, τους Αμερικανούς και τις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις.

Είναι η οργή και η αγανάκτηση που τους κίνησαν, για την επίθεση που χρόνια τώρα δέχονται τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά τους δικαιώματα, το δικαίωμά τους στη ζωή. Η αντίθεσή τους στις επεμβάσεις, το κομμάτιασμα χωρών και λαών. Εχουν το μερτικό τους σ’ αυτή την κίνηση, τη δουλειά και οι προσπάθειες της Αριστεράς (με όλες τις αδυναμίες και αντιφάσεις της) όλα αυτά τα χρόνια. Επαιξε το ρόλο της η όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων και οι “βοήθειες” από τα αστικά ΜΜΕ. (Δεν χρειάζεται “να κλείνουμε τα μάτια” μπροστά στο φαινόμενο, απλώς να μη θεωρούμε δεδομένη μια τέτοια στάση, αλλά μάλλον την αντίστροφή της).

Τέλος, πυροδοτήθηκε από την αμερικανική αλαζονεία, τον κυνισμό και τη βαρβαρότητά της. Αυτό δεν πρόκειται να σταματήσει. Η κάμψη ή και ένα είδος απογοήτευσης μετά τη νίκη των Αμερικανών και φυσιολογική και αναμενόμενη ήταν. Αλλά είναι βέβαιο ότι ο κόσμος θα ξαναβγεί στους δρόμους. Πιο μαζικά, πιο μαχητικά, πιο οργανωμένα, πιο πολιτικοποιημένα. Δεν είναι ευσεβής πόθος αυτός. Είναι πολιτική εκτίμηση. Τα προβλήματα και οι αιτίες που τον έβγαλαν στο δρόμο όχι μόνο δεν πρόκειται να εξαλειφθούν, αλλά θα οξυνθούν ακόμη περισσότερο. Και υπάρχουν και κάποιες ακόμα εξελίξεις που σ’ αυτές θα αναφερθούμε ειδικότερα.

Για μας είναι φανερό ότι μπαίνουμε (μπήκαμε ήδη) σε μια νέα φάση. Η κρίση στο επίπεδο των σχέσεων ανάμεσα στις βασικές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις δεν έχει επιστροφή. Ακόμα κι αν φανεί ότι γίνεται κάτι τέτοιο, ακόμα κι αν γίνει –είναι πιθανός- και κάποιος συμβιβασμός ανάμεσά τους, αυτός θα είναι αναπόφευκτα προσωρινός.

Αυτή η κρίση συνδέεται –και με τη σειρά της τον παροξύνει στο μέγιστο βαθμό- με τον κλονισμό όλων των σχέσεων που διέπουν το σύστημα και που έχουν διαμορφωθεί στη διάρκεια δεκαετιών και προσδιόριζαν το “περιβάλλον” μέσα στο οποίο λειτουργούσαν όλα τα υποκείμενά του.

Αυτό θα έχει τις επιπτώσεις του σε όλα τα πεδία.

Θα λειτουργήσει αρνητικά στον οικονομικό τομέα και “προσθετικά” στην ήδη υπάρχουσα οικονομική κρίση. Πολλά λέγονται στις μέρες μας για τις “ευεργετικες” επιδράσεις της πτώσης των τιμών του πετρελαίου και τα κέρδη από την “ανοικοδόμηση” του Ιράκ κ.λπ. Ολα αυτά και άλλα είναι υπαρκτά. Εχουμε όμως την άποψη ότι τα “κέρδη ληστείας” δεν μπορούν να αντισταθμίσουν τις απώλειες από την πτώση της απόδοσης λειτουργίας του συστήματος.

Με τη σειρά της μια τέτοια εξέλιξη θα έχει κοινωνικές επιπτώσεις. Τα βάρη -ως είθισται- θα φορτωθούν στις λαϊκές μάζες, αλλά δεν θα μείνουν άθικτα και ενδιάμεσα στρώματα, ενώ συνολικά το κοινωνικό σώμα θα υφίσταται τις πολύπλευρες συνέπειες μιας τέτοιας εξέλιξης.

Αναπόφευκτες οι πολιτικές επιπτώσεις. Αν σήμερα οι μεγάλες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις αντιμετωπίζουν την αναγκαιότητα επαναπροσδιορισμού της στρατηγικής και των κινήσεών τους, αυτό ισχύει για το σύνολο των αστικών τάξεων και πολλαπλάσια για αυτές των μικρότερων χωρών, που οι επιλογές τους καθορίζονται από τις κινήσεις και τους συσχετισμούς που διαμορφώνονται ανάμεσα στους ιμπεριαλιστές. Αυτό ισχύει και για τις αριστερές πολιτικές δυνάμεις, αλλά γι’ αυτές θα αναφερθούμε ειδικότερα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι επιπτώσεις στο ιδεολογικό πεδίο όπου ήδη έχει εκδηλωθεί και θα επιταθεί στην πορεία μια κρίση αξιών του συστήματος. Και έτσι, για να είμαστε σύντομοι. Αλήθεια, πόσο πειστικά μπορούν να είναι τα επιχειρήματα περί “παγκοσμιοποίησης” μετά από όλα όσα συνέβησαν; Για ποια ευρωπαϊκή ιδέα και ποια ενωμένη Ευρώπη μπορεί να μιλήσει κανείς και πόσους θα μπορούσε να επηρεάσει; Ποιο ακροατήριο μπορούν να βρουν πλέον οι εκπρόσωποι του συστήματος και να του μιλήσουν για ανεξαρτησία, δημοκρατία, ανάπτυξη, ευημερία, ασφάλεια και ειρήνη;

Ολα αυτά σημαίνουν ότι θα υπάρξει μεγάλη κινητικότητα σε όλο το κοινωνικό φάσμα και ιδιαίτερα στις λαϊκές μάζες, όπου θα ενισχυθούν οι τάσεις αμφισβήτησης του συστήματος, ριζοσπαστικοποίησής τους και αναζήτησης πολιτικών ιδεών που θα εκφράζουν τις διεκδικήσεις και τις προσδοκίες τους.

Ολα αυτά δεν σημαίνουν ότι ο δρόμος θα είναι ανοιχτός και εύκολος, ότι οι δυνάμεις του συστήματος δεν θα αντιδράσουν (και έχουν πολλούς τρόπους), ότι δεν θα δώσουν λυσσασμένα τη μάχη τους και σε όλα τα πεδία. Φυσικά και στο πεδίο των ιδεών. Ας μην περιμένουμε να παραιτηθούν έτσι εύκολα από τη θέση υπεροχής που και με τη βοήθεια της “Αριστεράς” κατάφεραν να κατακτήσουν. Θα συνεχιστεί και θα ενταθεί ο ιδεολογικός βομβαρδισμός. Με τις γνωστές ιδέες και θεωρήματα και ιδιαίτερα αν γίνει ο -έστω προσωρινός- ενδοϊμπεριαλιστικός συμβιβασμός. Αλλά και από τις “μεταμορφώσεις”, μια και με τις παλιές μορφές ήδη τις γνωρίζει ο κόσμος. Παλιά και δοκιμασμένη συνταγή. Στόχος, η καθήλωση των αντιδράσεων, ενώ μια βασική μέθοδος ήταν και είναι η ανακύκλωσή τους με τρόπο ανώδυνο για το σύστημα. Δεν θα ‘ναι λοιπόν εύκολος ο αγώνας. Αλλά εμείς εδώ επιμένουμε ότι είναι η ώρα της Αριστεράς. Σ’ αυτήν εναπόκειται. Κάποιες δυνάμεις βέβαια θα επιλέξουν πιθανότατα το ρόλο του φορέα αυτής της ανακύκλωσης. Αλλά υπάρχουν και δυνάμεις, και στην πορεία θα γεννηθούν περισσότερες, που θα διεκδικήσουν την ανάκτηση του ιστορικού ηγετικού τους ρόλου στην πάλη των λαών.